Footer

SINURSURAN: Kayatda nga itabon ti lengguahe nga ilokano?

MANEN ket manen ket manen ket…

Saan a malmalpas nga isyu mainaig iti lengguahe nga Ilokano. Adtoy nga ipilit latta ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) a masapul a maisurot ti Ortograpia nga Ilokano iti Ortograpiyang Pambansa (OP) a kunkunada.

Para iti harmonisasion dagiti lengguahe iti pagilian, ti punto ti KWF.

Simple nga ehemplo ti harmonisasion a kayatda a mapasamak: dagiti tayo, kami, mi, ak ken kaarngida, masapul a maisina iti pamuon a balikas wenno rootword. Kas koma iti agkikita tayo, mapan kami kdpy.

Daytay pay IA iti lengguahetayo nga Ilokano kas koma iti bIAg, kayatda a pagbalinen a bIYag. Daytay pay UA, kas koma iti bua ken sua. Agbalin a buwa ken suwa.

Nagalas, saan kadi, kailian. Adda bukod a gupit ti lengguahe nga Ilokano. Saan a mabalin nga ipadron, isurot iti Filipino a lengguahe. Dadaelenna ti kinangayed ti lengguahe.

No apay nga ipilit latta dagiti adda iti poder daytoy a kayatda a mapasamak, nakapuy laengen ti di makasirok.

Natalantantayo idin daytoy nga isyu. Naiparangen ni Ilokano ti pagtaktakderanna.

Ngem anian ta kayat latta a gamsawen dagiti aginlalaing iti poder. Ilib-atda latta nga ipatungpal ti banag a karkardayo kadakuada. Banag a dida ammo a pulos ti lawlawatenda. Isuda dagiti indibidual a dida pay nakasurat iti nalinteg nga Ilokano. Isuda dagiti nakaadal kano (ta doktoradoda) ngem nakalipat met iti bukodda a kinatao.

Addan nairuar a Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano nga inaprobaran ti KWF idi pay tawen 2012 babaen ti liderato ni Apo Jose Ladera Santos. Binukel daytoy dagiti bangolan a mannurat iti Ilokano ken nagadal iti lengguahe nga Ilokano. Isu daytoy ti ortograpia a sursuroten ti Bannawag iti nasuroken a 80 a tawen. Ortograpia nga inusar met laeng dagiti nangipatarus iti Nasantuan a Surat; ken dagiti pay nadumaduma a rehional a pagiwarnak kas koma iti Tawid News Magasin.

Ti pay Tarabay ti us-usaren, maisursuro iti Graduate studies iti maysa nga unibersidad iti Ilokos ken sadiay University of Hawaii.

Naangay itay Oktubre 18 ti maysa (manen, ta adu idin ti napasamak a kastoy) a komperensia iti siudad ti La Union mainaig itoy saanen a baro a panggep ti KWF iti panangidaulo ni Apo Virgilio S. Almario. Kangrunaan a mangidurduron ditoy ti Komisioner ti Lengguahe nga Ilokano a ni Purificacion Delima. Naibasar ti kayatda pay nga ipatungpal iti binuniagan dagiti Ilokano a Lopez Ortography (ehemplo ditoy ti adda dita ngato).

Iti dayta a komperensia a naammuan manen ni Ilokano ti pannakaipetteng latta ti kayat ti KWF. Kinapudnona, pannakayalnag daytan iti Ortograpiya a kayatda masurot. Saanda nga inikkan ti pateg dagiti adun a konsultasion a napalpalabas iti kallabes nga isuda met laeng ti nangbukel. Nariknada idin ti puersa dagiti Ilokano a mangtubtubngar iti kayatda.

Ngem saanda latta nga agsarsarday a mangipilpilit iti kayatda.

Ilib-alib-atda.

Nagulimekda idin. Ti ammo ti kaaduan, nangabaken ti lengguahe nga Ilokano. Antagayam, linutoda latta ti kayatda nga ipasango kadagiti agad-adal iti MTB-MLE ken suroten ti amin a maimaldit a babasaen iti Ilokano.

Isu a kasta laengen ti pannakakaklaat ni Ilokano itoy a banag. Nupay bitinen iti oras a naammuan ni Ilokano daytoy a komperensia, impamatmatda latta ti bilegda a nangtubngar iti nasao a panggep.

Nagkaykaysada dagiti mangipatpateg iti lengguahe a nangipamatmat iti isusupringda iti nasao a panggep iti panangidaulo kadakuada ni Judge Joven Costales, mannurat ken kolumnista ti Bannawag a taga-La Union.

Ti makadakes, naiwaras gayamen kadagiti dadduma a paset a yan ni Ilokano ti babasaen a kayatda a suroten dagiti mannursuro.

A nagadu met ti biddutna! Iti laengen pakauna ni Delima, no eksamen koma, saan a pulos a pimmasa. Natatek iti biddut a kas man laeng agsursuro iti ortograpia nga Ilokano. Uray pay iti kayatna a masurot nga Ortograpiya, saanna pay a nasurot. Agkamkammulaw ti Ilokanona.

Kuna ngarud dagiti mangipatpateg iti Literatura Ilokana (a mabasa iti insaganada a mensahe a naka-tarpaulin) a timmabuno iti komperensia: Aglusuloskan, Puring, Dayta Ilokanom Mangibabain.

Iti pay ngarud pannakisarita kenkuana ni Sir Joel B. Manuel, prinsipal ti Bangui National High School ken bangolan a mannurat nga Ilokano, kuna ketdin ni Delima nga ikkaten ni Ilokano dayta pagalagadan iti a ken nga.

“Gawa-gawa lang ninyo ‘yan,” kinunana pay.

Kasta ti adda panangipategna iti Literatura Ilokana? Kaano pay nga aramid laeng ni Ilokano dayta a pagalagadan?

Saanna ngata nga ammo a dagita a ken nga ket kaibatoganda ti a ken an iti Ingles? No paikkatna dayta a pagalagadan, di paikkatna koma met iti Ingles? Saan ngata nga ad-adda a katkatawaanda?

Kastoy ti kayatna a mapasamak: Nauyong a aso. Berdugo iti pagsasao a Ilokano. Aginlalaing nga lakay. Lupes nga baket.

Pagbanagan ti Ilokano no kastoy ti kayatda a mayadal kadagiti ubbing iti MTB-MLE? Isuda pay met ti manamnama a mangpatan-ay pay iti pagsasao nga Ilokano. Dida pay matikaw aglalo ket saan met a kasta ti masagangda kadagiti naimaldit a babasaen?

Kalpasan ti komperensia, naammuan laengen a naiwaras gayamen iti dadduma a probinsia ti Ortograpiya nga aramid ti KWF.

Apay pay laeng ngarud ti komperensia? Pormalidad laengen tapno kasla adda konsultasion met laeng a napasamak kadagiti stakeholders ti pagsasao nga Ilokano?

Ditoyen a naalarma dagiti mangipatpateg iti pagsasao nga Ilokano. Nagtignay ti amin– saan laeng a ti GUMIL wenno Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano. Naiwarawagawag ti panaglusulos koman da Almario ken Delima iti puestoda ta saan a maikanatad ti ar-aramidenda. Sayang laeng ti ipaspasueldo kadakuada a nagtaud iti buis dagiti umili.

Itay laeng Oktubre 28, maysa a Press Conference ti inannong dagiti stakeholders ti pagsasao nga Ilokano. Napasamak daytoy iti MMSU-Laoag City.

Ditoy nga impamatmat dagiti Ilokano no kasano ti panangipategda iti lengguaheda.

Naipeksa dagiti im-impen ti tumunggal maysa. Naipalawag no apay a di rumbeng a sumurot iti dayta kunkunada nga armonisasyon. Sabali ti gupit ti lengguahe nga Ilokano. Panangtabbiraw ti kasta.

Ti agawidakon, agbalin nga agawid ak on. No baliksen dayta, yanna payen ti tarustaros a panagsao ni Ilokano? Kasla kanayonen nga agbeddabeddal.

Isu a kasta la unayen ti isusupiat dagiti Ilokano. Ti naundayen a lengguahe, tabbirawan laeng dagiti indibidual nga awan ti ammona iti lengguahe?

Saan pay laeng, Solomon! kunada. Lumabankami. Saankami nga agbalin a pimpiman no ti lengguahe ti pagsasaritaan!

Nupay naawis ken naibagana a dumar-ay ni Delima iti Press Conference, saan a nagparang daytoy. Nalabit nariknana ti kinatibker dagiti Ilokano a mangsupring iti ideya nga insubona iti sibubukel a Komisyon. Dehado no dumar-ay.

Di kad nasaksianna koma (nupay mapapati a naimatanganna daytoy iti social media) dagiti tarpaulin a mangpalpalusulos kadakuada ken Almario. Ken ti kinapinget dagiti Ilokano a mangiruprupir latta iti kalinteganda. No adda Basi revolt idi, adda met ita ti Ilokano Revolt.

Makapalukmeg ketdi iti puso ti ipakpakita a suporta dagiti mannursuro. Impasingkedda ti suportada iti Tarabay, saan nga iti Ortograpiya ti Komisyon. Kasta met ti Luvlet Productions a mangbukbukel kadagiti drama a maipatpatangatang kadagiti estasion ti radio a yan ni Ilokano.

Nasilmutanen ti mitsa iti puso dagiti Ilokano. No di agsarday dagiti mayat a mangtabbiraw iti impateg/ipatpategda a lengguahe, di bumurong a bumtak ti barukongda.

Sapay la koma ta iti daytoy nga ipakpakita dagiti Ilokano ti pamkuatan dagiti mangtabtabbiraw iti lengguahe nga Ilokano nga agsardengdan. Italimudokda laengen ti atensionda ti panangpatan-ay kadagiti lengguahe iti pagilian—ta dayta ngarud ti trabahoda. Saan a dayta mangitabon kadagiti nadumaduma a lengguahe para iti maymaysa a lengguahe.#