sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Sinursuran: Ket Inulimi ti Marag!

Kolum ni Jobert M. Pacnis

(Umuna a paset)

 

 

NO MAN’S LAND. Dayta ti awag iti Marag a barrio ti Luna, Kalinga-Apayao (nagsina a probinsia itan) idi dekada otsenta. Bunga dayta daydi agtultuloy a rinnupak iti agsumbangir a grupo (ti gobierno iti biang dagiti soldado ken dagiti ‘kakadua’).

Gapu itoy, daydi natalinaay, naulimek ken naragsak a panagbiag dagiti nagkauna nga agindeg (Ilokano, Isneg ken Ibanag) kadayta a kabambantayan a paset ti ili, nasuktan iti panagdandanag ken nakaro a panagbutbuteng. Segun kadagiti biktima daydi a riribuk, kasla biag laeng ti manok ti biag ti tao. Mapaltoganka no aglabsingka iti pagannurotan (aglalo iti curfew).

Kadagita a napasamak, adu nga agindeg ti saan a nakaituloy ti panagadalda aglalo kadagiti napupok iti lugar. Dagiti nakaruar iti laksid ti kinaiget ti pannakabantay ti aglawlaw, isuda dagiti naikkan iti gundaway a nakaturpos iti panagbasada. Dagitoy ita dagiti nagsubli iti lugarda tapno ibisikda dagiti nasakdoda nga adal—ta mannursuroda itan.

Mapan a dekada daydi a riribuk. Ngem kas pagsasao, iti likudan dagiti ulep, adda dita ti init nga agur-uray nga aglawag. Dimteng ti panawen a naikkat ti bambanti a payapay daydi Oplan Salidummay. Naakas dagiti naisarpaw a buteng iti babaet dagiti agkakatayag a kaykayo, bambantay, karayan ken kueba. In-inut a nagsubli dagidi nagpapanaw nga agindeg.

Iti napintas a panagkakayammetda, in-inut itan a bumangbangon ti lugarda. Nabiagen dagiti kataltalonan, karayan, kabambantayan ken dagiti nakalemmeng a kinabaknang ken kinangayedna.

Kas pammaneknek a naulimek itan ti lugar, inuli ti grupomi iti GUMIL Cagayan (GC) idi Septiembre 27-28. Saan laeng a basta ipapasiar wenno panagpallailang ti rinanta ti grupo. Naawis ti liderato ti GC (iti panangidaulo ni Dr. Freddie P. Masuli), iti panangsuportar ti GUMIL Filipinas iti liderato ni Pres. Arthur P. Urata, Sr.,  tapno yegna sadiay ti impormasion a nakabakbaknang ti Literatura Ilokana babaen ti rinugianna a serye, ti Panaglaga Kadagiti Balikas.

Indauluan ni Sir Rogelio R. Pedronan, teacher-in-charge, ti Marag Valley Agricultural and Trade High School, ti pannakaawis ti grupo tapno manglektiurda iti ortograpia iti Iluko ken no kasano ti agsurat iti daniw a para ubbing. Gapu dayta iti programa ti gobierno a mayadal dagiti ubbing iti Grado Uno agingga iti Grado Tres dagiti suheto iti nakayanakanda a pagsasao.

Ditoy, naikkanak iti gundaway a nangibasa kadagiti lumugar iti daniwko a Marag Valley a nasuratko pay idi tawen 2000 a nakagun-od iti Maikapat a Gunggona iti maysa a pasalip. Ken nalagipko pay ti saritak maipanggep iti anak ti Marag a nagsubli iti lugarda tapna iburayna dagiti naadalna. Impablaak daytoy ti Tawid News Magasin iti paulona a Panagsubli ti Anak ti Marag idi Disiembre, 2012.

Adda gayamen nasurat a daniw maipanggep iti lugarmi, nakuna ti maysa nga agindeg.

Manipud iti Junction Libertad, Abulug, Cagayan, mapan a sangapulo minuto a tarayen ti lugan agingga iti sentro ti Luna. Sementado ti dalan. Sumagmamano laeng a metro iti lauden ti munisipio, maysa nga agpakanigid a dalan (Brgy. Lappa) ti suroten. Malabsan dagiti kataltalonan a di maaw-awanan iti padanum gapu kadagiti dissoor iti asideg. Kalpasanna, rugianen ti sumang-at iti nabato ken narangkis a dalan. Kadagiti damo a sang-atan, nasemento ti dalan ngem akikid laeng. Kabatuanen kadagiti sumarsaruno agingga iti rangtay iti sentro ti Marag.

Iti pananguli kadagiti kabambantayan a mangitunda kenka iti Marag (Valley itan ta bukbuklenen ti tallo a barangay—ti Cagandungan, Calabigan ken ti Marag a mismo), rumbeng ti naannad a panagmaneho aglalo no damdamom ti mapan sadiay. Adda risrisgona ti dalan ngem makapikapik dagiti buya a malabsan. Makapasiddaaw ti kinangayed ti nakaparsuaan.

Iti itatallapaw, saan a di dissaagan ti ania man a nagluganan tapno agala kadagiti ladawan aglalo iti marker iti sungaban tapno adda pakalaglagipan nga opisial a nadanon dayta a lugar a linikliklikan kadagiti naglabas a dekada.

Mapan a duapulo agingga iti tallopulo a minuto, manipud sentro ti Luna, sakbay a madanon ti purok. Naawagan iti Marag Valley, ta kas iti Tanap ti Cagayan, adda gayam nakalemmeng a nalawa a tanap iti lukong dagiti bantay. Mais ken pagay ti kangrunaan a maimulmula.

Segun kadagiti nakasarsaritami, bukat daytoy a lugar dagidi tao ti maysa a kompania ti agtrostroso a nagtalinaed sadiay. Nakita dagitoy a taga-Bangui (Ilocos Norte), Claveria ken Pamplona (Cagayan) a dakkel ti potensial ti lugar a pagbiagan gapu iti kinabaknangna ken ti nalawa a tanapna a mabalin a mulaan iti pagay.

Innalada ngarud ditoy dagiti pamiliada ket rinugianda a pinasag dagiti dadakkel a kayo, lanut, ruot ken narungsot nga ayup tapno laeng mawadaan ti tanap. Ket nagbalin a paraisoda ti lugar agingga a dimteng ti panawen ti insurhensia. Ditoy a nariribukda. Ngem kas nasaon, adda panagsubli ket itan, agnanaedda iti ragsak ken ayat.

(Adda tuloyna)