sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

SINURSURAN: Maibaludton ni Balong?

ANIA, maibaludton ni Balong (nga adda pay laeng iti elementaria) no makaaramid iti maikaniwas iti linteg iti laksid ti kinaganusna?

Kas kabara ita ti mapaspasungadan a basingkawel wenno eleksion ti isyu iti pannakaibaba ti edad dagiti maaddaan iti criminal responsibility. Saanton a makuna a menor de edad uray agtawen laeng iti siam.

Madaman a malutluto ti nasao a linteg iti Kamara. Adda met bersion ditoy ti Senado. Ngem kadakuada, masapul nga agtawen iti 12 ti makasuan a nakaaramid iti krimen.

Iti ania man nga anggulo, saan a maaklon daytoy dagiti nadumaduma a grupo iti pagilian. Aglalo kadagiti mangkitkita iti kalintegan ken karbengan dagiti ubbing a kas sumarsaruno a mangrienda iti pagilian wenno ‘tay nasao ti nailian a Bannuar a ni Gat. Jose P. Rizal a dagitoy nga ubbing/agtutubo ti namnama ti pagilian.

Saan kano a maikanatad daytoy a linteg ta iti dayta a kinaganus dagiti ubbing, saanda a kontrolado ti aglawlaw ken desisionda. Nupay nakabasolda, dina kayat a sawen nga awanen ti pagturongan ti biagda. Adayo pay ti watiwatenda no la ketdi maikkanda iti panawen nga agbalbaliw.

Ta adda dagiti maaramidda a dida nagay-ayatan!

Saan a dayta maibaludda a dagus ket maipaidam kadakuada ti naranga a masakbayan.

Kuna dagiti sikologo a dagitoy nga ubbing, mabalin a bunga laeng ti impluwensia wenno pannakabekkelda kadagiti nabibileg a tattao iti gimong no apay a maaramidda ti maysa a krimen. Awananda iti pigsa a mangbalusingsing nupay yik-ikkis ti naganus a panunotda a di maikanatad daytoy.

Ngarud, di rumbeng a kasta la unayen kadagsen ti maipataw a pannusa kadagiti aglabsing a menor de edad. Kas koma latta iti agdama a maikkanda iti gundaway nga agbalbaliw. Saan a gupden a maminpinsan ti masakbayanda.

No apay a napanunot dagiti lidertayo daytoy a linteg? Agsasarutsot a krimen ti pakadakdakamatan ita dagiti ubbing. Manipud iti panagtakaw, panagrames agingga iti panaglako ken panagusar iti maiparit nga agas… Mamin-ano a matiliwanda iti isu met la nga isu a krimen.

Nagrigat man a panunoten a dagitoy a namarkaan a namnama ti pagilian, isuda payen ti umun-una kadagiti nakaam-ames nga aramid.

Ket segun kadagiti lider, dida mapagpaggang nga agaramid iti maikaniwas. Ngamin, dida makasuan ken maibalud. Mai-turnover-da laeng iti DSWD ket ditoy nga agdalanda iti counseling kaduada dagiti nagannak kadakuada. Kalpasanna, maparuarda met laeng.

Isu siguro a dumakdakkel ken tumangtangken latta ti uloda.

Ken gungundawayan dagiti nabibileg tapno agtultuloy ti illegal nga aramidda. Kas koma kadayta maiparit nga agas. Ubbin itan ti paglakuenda wenno agitulod kadagiti ‘tagilakoda’ tapno di pagatapan dagiti otoridad dagitoy. Nalaklaka nga ipalusotda dagiti kontrabandoda.

Ngem di pulos nga annugoten ti kaaduan daytoy nga addang dagiti lider a mangkerras iti agpispissuol a bilang dagiti ubbing nga agar-aramid iti maikaniwas.

Aglalo ket adda dayta makunkuna a Child Protection Policy ken dagiti kaarngina a linteg a mangsalsalaknib iti kalintegan ken karbenganda.

Naibuddak iti linteg ti pagilian a nasken a maipaay dagitoy a kalintegan dagiti ubbing. Agtitinnulong amin a maseknan–  manipud iti pagtaengan, estado, mannursuro ken dagiti makapulpulapol dagiti ubbing.   Masigurado nga awan ti magamsaw a karbenganda.

Akemtayo amin nga ipaay ti natalged ken nakananama a panagbiag kadagitoy nga ubbing.

Sa ita, adtoy ti linteg a mangpaubing kadagiti madusa iti naaramidan a krimen?

Nalawag kano a panangrabngis daytoy iti kalintegan dagiti ubbing  protektado pay met dagiti nadumaduma a linteg.

No agkamtud ti ubing,  mayannatup laeng a maatur. Numona ket iti pagadalan, maidurduron ti positive discipline tapno di mabalusingsing dayta Child Protection Policy (CPP). Positive discipline, nupay kasano kabastos wenno kakuti maysa nga ubing, bagi latta ti mannursuro ti agpasensia ken mangaw-awat iti dayta a galad. Narigaten nga ipakatna daydi klase ti panangdisiplina kadagiti nagkauna a panawen.

Ta, ney, oras a dissuanna (a mangibati iti lemma) ti sulpeng nga ubing, nakalayat metten kenkuana ti kaso a mabalin a pakaikkatanna iti serbisio. Isu nga uray kasta la unayen ti pannakarabngis ti dayawna, pasensia ‘di nalpas a pasensia.

A kas nakunatayo idin, mabalin a daytoy ti pampamkuatan dagiti ubbing a sumulpeng a sumulpeng iti tunggal tawen. Aglalo no al-alaen ida dagiti konsintidor a nagannak kadakuada.

Uray pay pagsawan laeng a pangiruaranna iti kaririknana, agpangadua ni titser ta mabalin latta a maireklamo iti panagabuso. 

Iti kinaprotektado pay ti kalintegan dagiti ubbing, rumrummuar a sumadsadutda nga agbasa (kaykayatda payen ti di sumrek wenno ag-cutting classes). Ta adda man metten dayta pammilin a mass promotion. Ipasam amin nga ubbing— adda man naadalna wenno awan; wenno nagbalin laeng a sakit ti ulo. Ken uray payen dagiti quarterly la nga agparang.

Kasano pay nga agpursige dagitoy nga ubbing no namnamaenda latta ti pannakapasada kadagiti suhetoda?

Adun ti kaso dagiti mannursuro a basbastosen dagiti naitalek nga ubbing kadakuada. Ngem, piman, bagi lattan ni mannursuro ti agpaspasensia. Panunotenna laeng ti CPP, manigergeren.

Iti daytoy linteg a kayat dagiti lider nga ipakat iti masanguanan, sangsangkamaysa dagiti mangtubtubngar, uray pay dagiti sikologo, a saan a daytoy ti solusion iti ingangato ti kaso ti krimen kadagiti ubbing.

Kas iti maysa a sakit, no ti bungana laeng ti suksukdalen (babaen dagiti agas), mabalin a matnag ti bunga (ti sakit). Ngem gapu ta sibibiag pay laeng ti puon ken ramut, dakkel ti posibilidadna nga agruarto manen ti bunga, Kayatna a sawen, itoy a proseso, saanto a pulos a maagasan ti nasakit. Agsublisublinto latta no ti ramutna, adda latta dita a di nagabut wenno naikkat.

Kasta met kadagiti krimen. Agingga a ngumetngetnget ti rigat, adunto latta ti kumpet iti patadem a kunada. Saan a mailaksid ditoy dagiti ubbing. Ibuntok payen dita ti problema iti pagtaenganda a di nasayaat ti pakasaritaanna.

Ken agingga nga adda dagiti mananggundaway a nabibileg, a mangar-aramat kadagitoy inosente nga ubbing, dinto latta mapuglay ti pannakaisungsongda kadagiti dakes nga aramid.

A no utoben, saan a maitutop a madusada lattan dagitoy nga ubbing. Ipaay kadakuada ti gundaway a mabinor ti dana a taltaluntonenda.

Ikkan koma ngarud ti atension ti gobierno ti pannakarisut ti kinarigat iti pagilian. Maipamaysa ti pannakapugipog dagiti nabileg nga abusado.

Iti kaudian a damag, binaliwan ti Kamara ti terminoda a criminal responsibility. Tapno di kano unay nadagsen iti panagdengngeg, pinagbalinda daytoy a social responsibility. Ken imbes a siam ti tawen ti mabalin a madusa nga ubing, impandan iti dose.

Tapno kano pumada iti bersion ti Senado!

Nupay kasta, naubing latta dayta nga edad, kuna dagiti mangtubtubngar a grupo. Awan pay laeng ti naan-anay a nakem dagiti maseknan iti oras a maaramidda ti maysa a krimen kadayta nga edadda.

Ngem napinget dagiti agpampanday ti linteg. Aglalo ket ammoda a suportado ida ti pangulo ti pagilian.

Masapul ngarud ti naan-anay a panagkaykaysa dagiti amin a grupo tapno saan nga agbalin a naan-anay a linteg ti napanunotda.

Ken uray datayo nga ordinario nga umili, maitutop ti pannakipaset kadagiti addang a mangtungday iti nasao a malutluto a linteg.

Ta pulos a di maaklon ti konsensiatayto no da Balong, addadanto iti pagbaludan a mangibakbaklay iti pannusa kadakuada idinto a dagiti riniwriwriw ti liniksabda (wenno maymayat sa no tinakawda) iti kaban ti pagilian, addada dita a nawayawayaan.