sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Sinursuran: Nangabakak, Kunam?

Kolum ni Jobert M. Pacnis
(Maudi a paset)

Ngarud, no maisar-ong iti siudad, agbalin a naridam. No agluganka iti taxi ket madlawmo nga apputen ti drayber iti labakara wenno panio ti agongna, sakbay a maawanan iti puot, paisardengen ti lugan. Naynay nga aramiden ti kastoy ti drayber tapno saan a mairaman a maulaw, makaangot iti impasuyotna a kemikal a segun iti report, angot-vanilla kano daytoy. Ken no mabalin, alaen nga umuna ti plaka ti pagluganan sa i-text kadagiti am-ammo wenno kabagian. Iti kastoy, medio adda panagamak ti drayber no adda man planona a dakes no maammuanna nga innala, in-text ti plakana.

Kadagiti met adda katulongna iti balay, nasaknap daytoy aw-awaganda iti phone scam. Tawagan dagiti manangggundaway ti katulong ket ibagada nga alaen, iruar daytoy amin a napapateg a banag (kuarta, alahas, aplayans) iti kuarto ti/dagiti amona ta nadisgrasia dagitoy ket masapulda ti dakkel a kantidad ta agdalan daytoy iti narisgo nga operasion. No kimmagat ti katulong, ditan! Kasinnarak dagiti timmawag ket itaraydan dagiti imbagada a banag. Masdaawto laengen ti katulong inton sumangpet nga addan ti/dagiti amona a nadatnganna iti balay.

Tapno maliklikan daytoy, masapul a bagbagaan dagiti katulong iti balay. Saan a basta agpastrek kadagiti dina am-ammo; dina patpatien dagiti ania man a maitawtawag kenkuana no di a mismo ti/dagiti amona ti kasasaona.

Iti isesrrekko iti lubong ti internet, kanayonko a masalaw daytoy “Congratulations, you won…” No kasano a maala ti premio, surotek kano ti link iti baba. Ngem kuidaw nga in-click-ko. Ngamin, no serken dagita a link, alaandaka kadagiti napapateg nga impormasion. Adda pay dagiti link a no serken, mabalindan a sukisoken dagiti napapateg nga impormasion iti biagmo. Ket dagitoy maalada nga “impormasion” ti usarenda a manggundaway. Ti pay adatna, dumawatda iti kantidad tapno kano pangiprosesoda kadagiti papel a masapul iti pannakairuar, pannakaipatulod kenka ti riniwriw nga inabakmo. Ngem kuidaw, oras a kimmagatka, maysakan kadagiti biktimada.

Daytoy a congratulations scam, mapaspasamak pay ti selpon—text scam metten ti awag no kua kadaytoy. Agpada ti modus dagiti mananggundaway kadagitoy.

Sakbay ngarud nga agbalin a biktima, panunoten laengen no adda agpayso simmalipan a raffle draw. No awan, kasano koma a nangabakka, kas ibagbaga ti nag-text? Agus-usar pay dagiti scammer kadagti nagan dagiti nalalatak nga indibidual tapno agbalin a nakapaypayso ti ibagbagada. Adda pay ip-ipanda a DTI permit number. A pangbanniitda kadagiti biktimada!

Ngem amin dagitoy, pamalballaibo laeng. Saan koman a pabiktima.

Maysa pay a nasaknap nga scam daytoy ATM/credit card scam. Ita a masursurat daytoy, adu kadagiti kliente ti maysa a banko iti Quezon City ti agrekreklamo ta kellaat lattan a nagpukaw dagiti depositoda a rinibu a pisos. Idi kitaenda kadagiti transaksion, nadumaduma a disso ti naggapuan (adda pay iti Zambales) ti naaramid a transaksion. A di met napnapanan dagiti kostumer ta kadagita a kanito, addada kadagiti trabahoda.

Naimbag la ketdin ta inkari ti banko nga isublida dagiti napukaw dagiti kostumerda.

Haytek itan ti panawen. Aramiden amin dagitoy nga scammer ti addang tapno makopiada ti napapateg nga impormasion kadagiti ATM wenno credit card-tayo. I-clone-da daytoy kas nasaon. Oras a napasamak ti kasta, awanen ti sawsawirda a mangkidkid kadagiti nagrigrigatam nga intalekmo iti banko.

Wen, haytek itan ti panawen. Haytek metten ti panangloko dagiti dadduma. Ket tapno di agbalin a biktima, masapul ti panagridam. Agpanunot iti mamin-adu sakbay a serken ti maysa a banag. Iti internet wenno social media, kas kuna ‘tay maysa nga istasion ti telebision: Think Before You Click!#