sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

SINURSURAN: Napia pay ti matakawan…

MAIKAPAT a lawas ti Pebrero itay naisayangkat ti National Earthquake Drill. Saan laeng a kadagiti pagadalan daytoy ngem kadagiti amin a kangrunaan nga establisimiento iti pagilian. Panagsagana daytoy ti ibagbaga dagiti eksperto a “The Big One” a mabalin a mapasamak iti ania man nga oras.

Napateg ti nasao a panagsanay iti pannakakerras ti dakes nga epekto ti mapagam-amkan a napigsa a ginggined. Maitutop a maimula iti isip ti tunggal umili ti kinapateg ti panagsagana a kanayon. Saantayo a mabalin nga ibaga nga awantayto kadagiti nangangato a pasdek iti oras a mapasamak ti ginggined.

Kinapudnona, kadagiti dadduma nga ili iti pagilian, nagbalinen a regular a salip ti Earthquake Drill. Kayat dagiti mangiturturong iti ili a regular ti pannakaipalagip kadagiti iturayanda ti kinapateg ti sisasagana a kanayon.

No panggep a talaga a tulongan dagiti umili, apay ngata nga awan ti makunkuna a Fire Safety Drill— a mabalin koma nga ita a bulan ti Marso nga am-ammo a Fire Prevention Month? Saan kadi a mayannatup a saganaan, mayadal met iti tunggal maysa no kasano a makaliklik nga agbalin a biktima iti uram?

Saantayo a liplipatan nga adda ‘tay pagsasao a naim-imbag kano pay ‘diay matakawan ngem ti mapuoran.

Wen, a, ta no matakawan, mabalin a kuarta laeng ken napapateg a ramit ti alaen ti mannanakaw. Masapulan dagitoy basta nagaget ti tao.

Ngem iti puor wenno uram ngay?

Ammotayon a no di mapatay a dagus ti apuy, mabalin a padapuenna amin a naguneg ti balay. Awan ibatina. Ad-addan a nakaladladingit no pati dagiti ipatpateg iti biag ket mairamraman.

Kasla nalapsutan a tukak ti biktima ti uram!

Ngarud, kasapulan la unay a mayadal met dagitoy iti tunggal umili. Aglalo kadagiti kadua iti pagtaengan.

Maysa a klase ti didigra ti puor wenno uram. Didigra a naynay a mapasamak no kastoy a kalgaw wenno napudot ti panawen.

Ngem daytoy ti didigra a mabalin a maliklikan no ammotayo a saganaan.

Nasayaat a marugian ti amin iti uneg ti pagtaengan. Irugi kadagiti annak tapno dida agbalin a biktima no bilang ta is-isuda ti mabati.

Ta saantayo la ketdi a kayat a mairamanda iti estadistika dagiti ngumatngato a bilang dagiti ubbing a pinadapo ti apuy ti masakbayanda.

Adun ti nabuyatayo iti telebision wenno naammuantayo kadagiti damdamag dagiti ubbing a nagbalin a biktima ti uram. Adda dita dagiti agkakabsat a nabati laeng ti nagannak kadakuada ta adda napanda ginatang biit. Ngem bangkaydan nga inruar dagiti bumbero idi agsubli dagiti dadakkelda.

Kas kuna ni Karen Stephens, awtor ti Parenting Exchange Library, mabalinen a rugian kadagiti ubbing nga agtawen iti dua ti panangiyadal kadagiti rumbeng nga aramidenda tapno maliklikan ti uram; wenno tapno maispalda no mapasamak man bilang ti didigra.

Saantayo koman a yuray pay a mapasamak dagiti nakaal-alingget nga uram a paseten ti pakasaritaan ti pagilian. Idi Marso 16, 1996, napasamak ti uram iti Ozone Disco a nakatayan ti 162 nga indibidual. Nagbanag a trahedia ti ragragsak koma dagiti adda iti dayta a club.

Idi met Disiembre 4, 1998, iti Bahay Kalinga a pakatartaraknan dagiti ubbing a biktima ti kinarigat ken inhustisia, napuoran met daytoy. Mapan a 28 ti natay a kaaduanna nga ubbing. Ken adda pay naireport a mapukpukaw.

No kitaen ti pakasaritaan dagiti adu pay a di malipatan a trahedia iti pannakauram, kaaduan a maitudo a rason ti electrical faulty wiring ken nalipatan nga iniddep a kandela.

Ita a masursurat daytoy, maysa a kapurokanmi ti nauraman gapu iti maatap a koneksion iti kuriente. Agnaedda nga agassawa iti pantok iti baybay iti amiananmi. Awan pay ti anakda ta medio nataengandan idi agassawada.

Napan ti asawa a babai iti pagtrabahuanna kas agtagibalay iti dayta a bigat. Ti met lalaki, innalana ti takona (a pagala iti gakka) ket simmalog iti baybay. Inrugina iti batogda ti nagtako. Nagpadaya a nagpadaya a nagsapsapul iti rimmuok dagiti gakka.

Madama nga agtaktako ti lalaki idi adda nangpukkaw kenkuana. Maur-uram kano ti balayna. Dagus a timmakdang. Gapu ta napigsa ti angin, saannan a naisalba ti balayda. Nadaras a nagkayamkam ti apuy. Saanen a nakasakdo iti pangdepdepna koma ta iti kakaisuna a bubonda ti pagturongan ti agpagunggan nga apuy. Dina nadaeran ti napalaus a bara. Binuyana laengen a dimmapo ti balayda nga agassawa.

Saan met a nakaarayat dagiti kaasitgan a kaarrubada ta mapan a sangagasut a metro ti kaadayoda. Sa maysa, saan a nadlawan ti pannakauramda ta agturong iti baybay ti angin ket di pulos nakita iti tengnga ti purok iti abagatan ti napuskol nga asuk.

Idi malpas ti imbestigasion, naduktalan a ti koneksionda iti kuriente ti rason ti pannakauramda. Kasakbayanna gayam dayta, agidde-iddepen ti kurienteda. Ngem dida inkaskaso.

Ket iti dayta nga ipapanawda, isu metten ti panag-spark-na ket nalaka a kinayamkamna ti balayda.

Kuna dagiti otoridad, naynay a nalaka a marunot wenno aglati ti waya dagiti agnaed iti asideg ti baybay gapu iti apgad ti angin iti aglawlaw. Ti koma naaramid, inreportda ti liniada tapno nakita no talaga a saanen nga agbalin ket nasuktan a dagus.

Ngem pudno la unay nga adda iti udi ti panagbabawi. Ti pagyamyamananda, awan ti naipatli a biag kadakuada.

Tapno ngarud maliklikan daytoy a didigra, umuna a yadal kadagiti annak ken kadagiti kadua iti balay dagiti banag a rumbeng nga aramiden.

Igunamgunam kadagiti annak a liklikanda ti agay-ayam/agpasged iti lighter, gurabis ken agisaksak kadagiti aplayanses. No agisaksakda man, ugalienda nga iddepen daytoy no saandan nga usaren.

Kasta met a dida pagaangawan dagiti banag a mabalin nga aggil-ayab kas koma iti gas, gasolina, alkohol ken dadduma a kosmetiko a produkto.

Isuro kadagiti annak a no agusarda iti gasul nga agluto, siguraduenda a dida liplipatan nga iddepen daytoy. No met kayo ti usaren a pagluto, saan a pampanawan daytoy ta amangan no adda mayangin a dalipato wenno beggang ket silmutanna dagiti nalaka a dumarang iti asideg.

Sumangkapateg met a yadal kadagiti kadagiti annak dagiti banag nga aramidenda iti oras a mapasamak ti uram. Sadino ti rumbeng a pagtarayanda aglalo no kasta nga is-isuda laeng a nabati? Pagturonganda kalpasan a makaruarda iti pagtaengan?

Napateg daytoy tapno saanda nga agpanik wenno agdanag la unay. Isuro kadakuada a di makatulong ti panagbutengda iti oras ti trahedia ket agpupokda laengen iti maysa a suli ti balay. Igunamgunam kadakuada nga aramidenda ti amin a kabaelanda tapno makaruar iti balay— no ma-trap-da iti ridaw ti pagtaudan ti apuy, mabalin a magnada iti tawa; bettakenda no kasapulan.

Kinuna pay dagiti eksperto a saan koma a paikkan amin iti grills a landok dagiti tawa tapno adda nadaras a rummuaran no kasapulan laeng. Kadagiti met fire exits, siguraduen a kanayon nga awan ti nakabalandra a kas koma kadagiti masetera, gargaret a saanen a maus-usar ken dadduma pay.

No adda met madlaw a madi kadagiti waya ti kuriente iti balay, saan nga agpangadua a yuman daytoy kadagiti maseknan. Narigrigat no daytoy ti agbalin a mitsa ti pagbabawyantayo.

Panagsagana, dayta ti kapatgan iti ania man a klase ti trahedia. Tapno iti udina, saantayo nga agbabawi a pagkunaantayto: “Napia pay ti matakawan…”