sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

SINURSURAN: Saganaan ti El Niño

INTON tiempo ti igaaw/ Ken rabii a nalinnaaw/ Intanto a dua a kas natarnaw/ Agkanta igid ‘diay baybay…

Linia dayta ti maysa a kanta nga addaak iti elementaria idi damok a mangngegan. Kinapudnona, sinalami pay daytoy.

No utoben ti samiweng, maitugotan nga adda karayo nga ikarkari dagiti dumteng nga igaaw/kalgaw iti biag— aglalo kadagiti agayan-ayat. Panawen daytoy a marikna iti talinaay nga itden dagiti napipintas a buya iti aglawlaw.

Malagiptayo ngarud ti panagubingtayo itoy a kanta. Tagiuray idi ti bakasion a panawen ti kalgaw, ti igaaw. Kangrunaan nga ayuyangmi ti baybay a pagalaanmi iti gakka, tarukoy, barawbaraw ken kusimay. Wenno iti bangkag a pagpatayabanmi kadagiti ullaw, pakipagkalianmi iti kamotit ken mani. Uray ngata katengngaan ti aldaw, saanmi a samiren. Nalamiis latta ti aplaw ti angin. Napresko ti aglawlaw.

Iti pay panawen ti igaaw nga agaayamkami iti tarampo, siatong ken koriendo. Pudno nga adu a ragsak ti parnuayen ti kalgaw idi a panawen.

Pudno nga awan pay idi ti gadget a kas iti pagliwliwaan ita dagiti ubbing ken agtutubo. Ngem mabalinko a kunaen a napimpintas nga amang ti panawen ti panagubingmi.

Makaduayya pay ti agay-ayam iti linnemmengan iti sirok ti silnag ti bulan. Ken panaglawwalawwa. Simple a bambanag dagitoy ngem nangisuroda kadagiti adal a di masakdo iti eskuela.

Ngem ita, kaaduan kadagiti ubbing ken agtutubo ti saan a makananam iti ragsak nga itden ti panawen ti kalgaaw wenno igaaw. Kaykayatda nga ibusen ti oras iti sango dagiti gadgets-da.

Ken mabalin a maparitanda payen a rummuar gapu iti sobra a kinadagaang no panawen ti kalgaw. Makasinit iti bagi. Pakaal-alaan laeng iti sagubanit.

Awan ngarud ti turongen dagiti annak no di ibusen ti orasda iti nadumaduma a ramitda.

No kas koma idi a pagadalan ti tunggal kalgaw, saan koma a kas ita nga addayo ti rikna dagiti agkakaarruba uray payen dagiti agkakabagian. Matmatay ti pateg ti pannakiragup, pannakipaset iti gimong.

Pudno a dakkel unay ti namalbaliwan ti lubong a paggargarawan. Climate change, kunada. No kalgaw, sobra ti kinapudotna; no panagtutudo, sobra met ti danum. Ania man kadagitoy, nagpaiduma a didigra ti ibatbatina iti pagilian.

Saan pay a nagtapos ti agdama a bulan, nakaron a tikag ti agraraira iti nadumaduma a paset ti pagilian. Iti laengen ili ti Dumalneg, Ilocos Norte, naireport a mabmabbaten ti pangawidanda iti danum kadagiti agrengrengngat itan a pagtatalonanda. Nadadaelen dagiti mulada.

Iti kallabes, kunada, makaapitda pay laeng kadagiti produktoda sakbay a dupraken ida ti kalgaw. Ngem nasapa kano ita ti tikag kadakuada. Perdision ti panagtalon ken panagbangkagda.

Ditoy pay ilimi, adu metten kadagiti pagtatalonan ti agrengrengngat idinto nga agung-ungar pay laeng dagiti bunubon. No di makaraman iti tudo wenno danum, awan papananna no di madadael dagitoy ket awan ti ganaben dagiti mannalon.

Ket tapno maalaw dagiti mula, awan sabali nga aramiden dagiti kalugaranmi no di ti agpadanum babaen kadagiti kulukol nga impuestoda iti tengnga ti taltalonenda.

Ngem iti kangina dagiti petrolio a produkto ita, nabantot kadagiti mannalon ti agpadanum. Magastuanda la unay. Numona ket saan met laeng a mammaminsanda nga aramiden daytoy. Iti kinapudot ti panawen, nalaka laeng nga agpababa ti danum. Mano la nga aldaw, awan manen.

Segun iti PAGASA, nasapa a dumteng ita ti penomenon nga aw-awaganda iti El Niño wenno sobra ti dagaangna. Kayatna a sawen, saan pay a bunga ti El Niño ti agdama a mapaspasaranda idiay Dumalneg ken sabsabali pay a paset ti pagilian.

Ta saan pay a pormal nga indeklara ti PAGASA ti kaadda ti El Niño iti pagilian!

Anianto laengen no maideklara ti kaadda ti El Niño?

Ita a masursurat daytoy, maysa a forest fire ti napasamak iti Itogon, Benguet. Madama nga imbestigaren dagiti otoridad no ania ti makaigapu. Dua ti kitkitaenda a rason. Umuna ti kaingin nga aktibidad dagiti lumugar. Ken mabalin nga adda nagibelleng iti sisesegged a sigarilio a nangrugian ti puor.

Ania man ti rason, saan koma a kasta kapardas ti panagramaramna no di gapu iti sobra a bara ti aglawlaw. Nakatulong daytoy iti kasla alimukeng a pannakaikisap ti inek-ektaria a kabakiran. Ti nakakaskas-ang, addada biag a naisakripisio.

Kasta man met laegen dagiti uram kadagiti pasdek ken pagtaengan. Saan a nalaka a masebseban ti puor no napudot unay ti aglawlaw. Napardas nga agkayamkam. Minuto laeng a di maleplepan a dagus, dakkel a perwision ti mapasamak.

Malaksid kadagiti uram, puor, ken pannakadadael dagiti mula iti sobra a kinadagaang ti panawen, dakkel met a pangta daytoy iti salun-at. Aduda dagiti agsulbod a sagubanit itoy kastoy a panawen.

Mapagam-amkan pay no kua ti makunkuna a heat stroke. Adun ti nadamagtayo a pimmusay gapu itoy. Iti sobra a kinadagaangna, ma-dehydrate ti bagi. Iti kinakurang ti danum iti bagi, agpalia dagiti dadduma nga organ.

A mabalin a mangibunga iti pannakatay!

Tapno ngarud maliklikan daytoy, masapul a siguraduentayo a kargado ti bagitayo iti danum. Saan laengen a walo a baso a danum iti maysa nga aldaw ti ipaunegtayo. Ad-adu pay koma aglalo no iti kapudotan la ti yantayo. Nupay kasta, saan kano met a mayadbays ti kastoy kadagiti addan diperensiana iti puso. Makadakes laeng ti sobra a danum.

Dakkel pay a pangta iti suplay a danum iti kanito a dumteng ti El Niño. Bumaba ti level dagiti dam wenno water reservoir a pagtataudan ti inumen kadagiti nadumaduma a siudad, pangalaan iti suplay a kuriente ken para iti irigasion.

No kurang unayen ti level ti danum, saan a tuloytuloy ti suplay ti kuriente ken danum. Rotational ti agbalin a suplay kadagitoy.

No adda brownout, ad-adda a marikna dagiti umili ti dagaang. Aglalo kadagiti adda iti siudad. Yad-adayo ti pasamak, amangan manen no adu ti ma-heat stroke ken mahayblad.

Dakkel met ti epekto ti brownout kadagiti nadumaduma a kita ti negosio. No agtultuloy, mabalin a malugi dagiti maseknan.

Ita pay laeng, iwarwaragawagen dagiti otoridad a masapul ti panaginut iti panagusar iti danum ken koriente. Iti kasta, mayalud-od ti panagkiddit ti suplay ket maidanonna agingga a dumteng ti tudtudo a mangpunno manen kadagiti water reservoir-tayo.

Saan nga ang-angaw daytoy El Niño. Makurangantayo pay iti suplay ti taraon gapu iti pannakadadael dagiti mula.

Ammotayo metten a no kurang ti suplay ken dakkel ti panagkasapulan, rason daytoy a ngumina dagiti magatgatang. Panawen la ngaruden ti rigat, rigat latta pay ti sumabat.

Mautob ditoy a kasta la unay ti kinapateg ti pannakatagiben ti nakaparsuaan. No adu la koma pay dagiti kabakirantayo, dagiti kayo a mangtengngel iti maitinnag a tudo, adayo a mariknatayo ti epekto ti El Niño.

Ngem addadtoyen ti parikut iti panagbaliw ti panawen. Sanguentayo ngarud ti bunga ti aramidtayo.

Laeng, adda latta maaramidantayo. Rugian iti bagi. Simple a panaginut iti danum, dakkelen a banag. No met adda mabalintayo a mulaan, rugiantayo koman tapno maisubli ti kinangayed ti aglawlaw. Makipagmaymaysa iti pannakatagiben ti nakaparsuaan.

Dayta, a, no kayattayo pay a mananam ti duayya ken ragsak nga ipaay ti kalgaw/igaaw, kas ibagbaga ti kanta.