sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

SINURSURAN: Ti kaso ti kamuras

TALLO nga ubing ti natay iti San Lazaro Hospital gapu iti kamuras (measles).

Dayta ti kaudian a damag maipanggep itoy a sakit kabayatan a masursurat daytoy kolumtayo. Ken adu pay nga ubbing ti adda ita nga agsagsagaba kadagiti hospital iti sibubukel a pagilian.

Kuna ti Departamento ti Salun-at, napardas unay ti panagadu ti kaso ti kamuras ita. Binagaan payen ida ti World Health Organization (WHO) a masapul nga agaramidda iti addang a mangleplep iti panagraira daytoy a sakit sakbay nga agbalin nga outbreak wenno epidemia!

Ngem indeklaran ti DOH ti epidemia saan laeng nga iti National Capital Region no di pay ket kadagiti nadumaduma a probinsia iti pagilian. Kayatna a sawen, dakkel unayen ti ngimmatuan ti kaso dagiti agsagsagaba ‘toy a sakit. Nagramaramen!

Kas iti dengue, gurigor ti maysa a sintoma ti kamuras. Nangato a gurigor a kabulon ti sakit ti ulo nga adda kabulonna nga uyek ken panateng. Inton kuan, agruaren dagiti binatlag iti rupa nga agramaram iti sibubukel a bagi. Aglabbaga pay dagiti mata.

No mabaybay-an ti sakit, mabalin nga agtinnag a pneumonia ken encephalitis. Banag a delikado unay ta rason dagitoy a pakatayan ti pasiente.

A saantayo la ketdi kayat a mapasamak iti asino man a kameng ti pamiliatayo!

Kuna ti DOH, liklikan koma nga ipan dagiti annak iti publiko wenno ma(k)ipulapolda kadagiti adda kamurasna. Nalaka ti panagwaras ti bayrus iti angin a pakaimpeksionan. Wenno pannakasagid ti plema wenno katay nga iruarna.

Ket kadawyan a dagiti ubbing ti biktima ta nakapsut pay laeng ti resistensiada.

Kinapudnona pay, mabalin nga umabot iti 18 nga indibidual ti mabalin a maakaran ti maysa nga adda kamurasna. Kadagitoy 18, makaakarka met iti sagsasangapulo ket waloda. Di kad’ talaga a napardas ti panagdakkel ti bilang dagiti biktima.

Ti adatna, sangapulo agingga iti sangapulo ket uppat nga aldaw sakbay nga agparang dagiti sintomas ti nasao a sakit. Mabalin a dakkelton ti naimpektaran a paset ti bagi.

Isu a kasta laengen ti kinapateg ti pannakapapigsa ti resistansia dagiti ubbing. Masapul a mataraonanda kadagiti nasustansia. Iruam ti panangpakan kadakuada kadagiti prutas ken nateng. Ipanunotan a naimbag no kasano nga isagana dagitoy tapno agbalin a nakaay-ayo kadakuada ket dida pagtallikudan dagitoy a taraon.

Ngem apay ngamin a kasta la unayen ti panagadu dagiti biktima? Pagaammotayo met a bassit-usit laeng ti biktima kadagiti naglablabas a tawen– segun iti report ti WHO.

Kuna dagiti otoridad a gapu kano daytoy iti isyu iti dengvaxia vaccine.  Nagbuteng dagiti inna ken amma a pinabakunaan dagiti annakda. Impagarupda a no pabakunaanda dagiti annakda iti pangkontra iti kamuras, maipada dagitoy kadagiti maatap a biktima ti dengvaxia vaccine.

Ipakpakita ti rekord ti DOH a bimmaba a talaga ti bilang dagiti nabakunaan (a kangrunaan koma a panglaban iti kamuras) nga ubbing iti napalabas a tawen. Kayatna a sawen, dakkel ti epekto ti panagbuteng dagiti nagannak iti dengvaxia vaccine. Ngarud, saan a naikkan iti kalasag dagitoy nga ubbing laban iti sakit.

Maipalagip nga uray pay kadagiti sabsabali a programa a pangtulong kadagiti ubbing, nakadidillaw ti di panangpatpati dagiti nagannak. Kas koma kadagiti naiwaras libre nga iron supplement ken pang-deworming kadagiti agad-adal iti hayskul. Sakbay a naited daytoy kadakuada, naikkanda iti porma (form) a papirmaanda kadagiti nagannakda. Ti makadakes, gapu met laeng iti dengvaxia scare, manmano dagiti nangpalubos kadagiti annakda a mangipalubos ti panangipaunegda kadagiti nasao a supplement ken agas.

A dagitoy, idi pay a naiwarwaras a libre kadagiti ubbing. Natalged ngarud.

Ket ita, naglaka la unayen ti panagwaras ti kamuras. Ti adatna, iti kaudian a report, immaboten iti nasurok a limapulo dagiti natay a biktima. Ken agtultuloy pay ti panagadu dagitoy iti panaglabas ti oras.

Nakakaskas-ang man a panunoten!

Ti pay nakaal-alas ita, agtitinnudo dagiti maseknan no apay a kasta la unayen ti napasamak. Iti kampo ti DOH, pabpabasolenda ni PAO Atty. Persida Acosta, ti abogado dagiti biktima ti dengvaxia vaccine. Gapu kano iti imbutaktakna a dakes nga imbunga ti bakuna kontra iti dengue, simngay ti panagbuteng iti kaunggan kadagiti nagannak.

Ket nagalangandan nga impabakuna dagiti annakda— uray pay kadagiti bakuna a nabayagen a napaneknekan a natalged ken dakkel ti naitulongna a nangiliklik iti nakana a sakit kadagiti ubbing.

No di kano a kasta la unayen ti panagkutak ni Acosta, saan koma met a nagbuteng dagiti nagannak. Napabakunaanda koma dagiti annakda ket saan a kastoy ti napasamak.

A di koma naapektaran ti immunization program ti gobierno.

Ngem nakakatkatawa man daytoy. Apay koma a pabasolen ti maysa nga indibidual a mangtultulong kadagiti ordinario a biktima nga awan ti sabali a kamanganda?

Ar-aramiden laeng ni Acosta ti akemna, awanen ti sabali.

Di ket koma ti naglabas a liderato ti pabasolenda kadayta isyu ti dengvaxia vaccine. Dagitoy ti pudpudno a nangparettab iti buteng kadagiti nagannak. No inadalda koma ngamin, saan a naidardaras, a naimbag ti nasao a bakuna kontra iti dengue sakbay nga impalubosda ti pannakaipadasna kadagiti ubbing.

Kas kuna ni apong, pera-pera lang yan?

Sabagay, iti kaudian a damag, rugiandan nga imbestigaren dagiti maseknan nga adda pakainaiganna iti dengvaxia vaccine. Karaman ti dati a pangulo.

Yuraytayo laengen ti pagbanagan ti nasao nga imbestigasion.

Ti pay napateg ita, imbilinen ti pangulo ti nasged a pannakaipatungpal ti programa iti panagbakuna. Nakiddaw payen ti itutulong dagiti lider iti barangay tapno ikampaniada ti panangpabakuna koma dagiti masakupanda kadagiti annakda a saan pay a napabakunaan.

Mayannatup laeng a makiddaw ti tulong dagiti adda iti barangay ta isuda a mismo ti makadanon kadagiti adda iti nasulinek a paset ti pagilianda. Ken am-ammoda dagiti adda iti masakupanda. Makaaramidda pay ti ordinansa tapno sigurado a saan nga agkitakit ti asino man a nagannak a mangpabakuna kadagiti annakda.

Saan koman a manayonan pay ti naireport a 2.4 a riwriw a bilang dagiti ubbing a di nabakunaan. Dakdakes met laeng ti ibungana iti sibubukel a pagilian no saantayo a makibadang iti pannakaparmek ti kamuras.

Ken ania koma ngamin ti pagdanagantayo kadagitoy a bakuna a nabayagen a napaneknekan ti kinatalgedna?

Ta saan kad’ a dagitoy met laeng a bakuna ti nasagraptayo idi ubbingtayo?

Ikararagtayo koma ngarud a matungdayen ti panagramaram daytoy a sakit. A sapay la koma ta agballigi dagiti agdama a maipakpakat nga addang.

Ket kas maysa nga umili, saantayo koma ngarud a makipinnatangken iti ulo. Tumulongtayo ketdi iti ania man a pagimbagan, saan laeng a ti bukod a bagi, no di ket ti sapasap a pagilian.