Footer

SINURSURAN: Umaweng manen dagiti kampana ti Balangiga!

UMAWENG manen dagiti kampana ti Balangiga!

Dayta ti indirdir-i dagiti agindeg iti Balangiga, Eastern Samar a taeng dagiti nasao a kampana. Ken sangsangkamaysa metten a pammati dagiti mangipatpateg iti pakasaritaan wenno ti sibubukel a puli ni Pilipino.

Wen, ta kalpasan ti pannakaipanaw dagitoy iti nasurok a maysa a siglo, maisublida man met laengen.

Umawengda manen a manglukag kadagiti deboto. Maakem manen dagitoy a kampana ti nakaisangratanda kalpasan a kasla nagbalinda a balud iti ikub ti solar dagiti soldado a nangitalaw kadakuada.

Iti madadaan nga isasangpet iti pagilian dagiti kampana, saan a karkardayo a manayonan ti inspirasion dagiti kailian. Kumaranting ti pammatida.

Apay ngamin, aya, a naipanaw wenno naitalaw dagiti kampana ti Balingaga? Kasano a naipan dagitoy iti sabali a pagilian?

Ania ti papel dagitoy a kampana ta kasta la unayen ti ragut ti pagilian a mapasubli ida? Paset ti nabaknang a pakasaritaantayo dagiti kampana. Iti panagtugaw ni Presidente Rodrigo R. Duterte, impaspasigudnan a masapul nga isubli ti Amerika dagiti kampana ta kukuatayo a Pilipino dagitoy.

Impato ti kaaduan nga awan ti pagturturongan daytoy nga imbitla ni Duterte. Ngem paseten ti istoria dagiti simmaruno a napasamak. Saan kano a malpas ti tawen, addan iti pagilian dagiti kampana.

Mangngeganto manen ti awengda!

Banag a nangparnuay iti ragsak a di mailadawan!

Setiembre 28, 1901 idi. Inkeddeng dagiti militante ti Balangiga ti panangrautda iti Company C ti 9th U.S. Infantry Regiment ti Amerika a manarimaan a mamigat. Immabot iti 48 dagiti natay ken 22 dagiti nasugatan iti agarup 78 a tropa ti Amerikano. Uppat laeng dagiti nakalibas a di pulos a nadangran.

Mapan met a sangagasut a paltog ken 25, 000 a bala ti nakompiska dagiti militante. Ti adatna, agduapulo agingga iti duapulo ket lima ti naidasay iti biang dagiti militante. Ken umarngi ti bilang ti nasugatan kadakuada iti bilang dagiti nasugatan kadagiti kalaban.

Ngem ti kakas-angan itoy a pagteng, ti panagibales dagiti Amerikano iti panangidaulo ni Heneral Jacob H. Smith. Imbilin ti heneral ti pannakapaltog amin a lalaki nga agedad iti sangapulo agpangato. Ket natungpal ti kayatna a pagbalinen nga umok ti leddaang/liday, sakit, sangsangit ken sanaaang ti sibubukel a Samar.

Ti panagayus ti dara dagiti umili iti dayta a deppaar, saanto a pulos a malipatan. Paseten ti nalidem a pakasaritaan ti pagilian.

Ket iti panangpuorda iti simbaan dagiti Romano Katoliko, innalada dagiti kampana kas maysa a “gameng iti gubat” wenno war booty.

Naibiahe iti Amerika dagiti kampana. Nagtalinaed ketdi iti ima dagiti taga-9th U.S. Infantry Regiment ti maysa agingga iti ipapanawda (a tugotda ti kampana) idi Abril 9, 1902.

Nakasuan da Smith ken ti subordinate-na a ni Littleton Waller gapu iti panagibalesda kadagiti umili ti Balangiga. Ngem na-acquit ni Waller. Napaneknekan ketdi a nagbasol ni Smith ket nakedngan a bayadanna ti nagbasolanna.

Ti makadakes, naibaba ti dusa ni Smith sumagmamano laeng a panawen kalpasan ti panagikkatna iti serbisio. Ngem idi nagbayag, nabigbig pay a ‘bannuar iti gubat.’

TALLO amin dagiti kampana, kas nasaon. Saan ketdi a naggigiddan dagitoy a simmangbay iti simbaan ti Balangiga. Agtayag iti 30 a pulgada ken diametro a 31.25 a pulgada ti umuna a kampana a napaadda idi 1863. Naimarka ti R. San Francisco iti kampana a mapapati nga isu idi ti agdama a padi.

Mapapati met nga idi 1889 a napaadda, simmangbay ti maikadua a kampana ti Balangiga babaen ti initiatibo ni Fr. Agustin Delgado. Agtayag daytoy iti 27.5 a pulgada ken addaan iti diametro a 27.75 a pulgada. Kas iti immuna, naimarka met iti kampana ti nagan ti nasao a padi.

Ti maikatlo, a kabassitan, ket napaadda met iti panangilungalong ni Fr. Bernardo Aparecio idi 1895. Isu daytoy ti adda iti ikut ti 9th U.S. Infantry Regiment a nakabase idiay Camp Red Cloud, South Korea. Agtayag laeng daytoy iti agarup 23 – 24 pulgada ken 20 pulgada met ti diametro ti pannakangiwatna.

Kabigatan ti idadarup dagiti militante iti 9th U.S Infantry Regiment, napasubli met laeng dagiti Amerikano ti sibubukel nga ili ti Balangiga gapu iti idadateng ti 55 a soldado nga impatulod ti Company G ti 9th Infantry. Ngem iti dayta met laeng nga aldaw, nasukatan dagitoy iti agarup 132 a soldado a nagtaud iti Company K ken L ti 11th Infantry Regiment a nangbantay iti ili agingga iti ipapanawda idi Oktubre 18, 1901. Iti ipapanawda, intugotda dagiti dua a kampana kas ‘tropeo iti gubat.’

Idinto a ti maikatlo a kampana, kas nasaon, isu met ti intugot ti 9th Infantry idiay South Korea.

Gapu ta napateg ti akem dagiti kampana (ta maysa kadagitoy ti nagserbi a go signal iti naiwayat nga idadarup dagiti militante) iti pakasaritaan ti pagilian, saan a nagtalna dagiti nadumaduma a lider a nagaramid iti addang tapno maisubli kadatayo dagitoy. Ngem nagbalin a tuleng ti gobierno ti Amerika.

Nupay kasta, di latta a napasag ti arapaap dagiti kadaraan a mapasubli daytoy.

Ket ita, adtoyen ti napintas a damag a nagtaud a mismo iti Amerika. Maisublin dagiti kampana itoy umay a bulan!

Ngem kayat a lawlawagan dagiti maseknan a saan a gapu laeng iti panangilungalong ti agdama nga administrasion. Nasaon nga idi pay, iti panawen ni Pres. Fidel V. Ramos, narugianen dagiti pamuspusan tapno maisubli kadatayo dagiti kampana. Sinarurongan pay dagiti simmaruno a presidente ti pagilian ngem daksanggasat ta nagpatingga laeng dagitoy kadagiti tuleng a lapayag dagiti lider ti Amerika a maseknan.

Uray pay dagiti resolusion nga inaramid dagiti senador, saan a nagmata dagitoy.

Idi ngarud pay 2005, mismo a ti Obispo ti Borongan, Samar iti nangyuna iti maysa a surat iti agdama idi a pangulo ti Amerika tapno maisubli dagiti kampana iti pagilian. Ngem awan latta ti nagmamaayanna.

2007 met idi nagpatulong ni Napoleon Abueva, National Artist iti sculpture, ken ni Kristie Kenny nga ambassador ti Amerika ditoy pagilian tapno mapasubli dagiti kampana ngem awan latta.

Uray dagiti umili ti Balangiga, kiniddawda met iti Amerika ti pannakaisubli dagiti kampana idi tawen 2013 a kaadda dagiti soldado nga Amerikano a nangipaay iti tulong kadakuada a biktima idi ti bagyo a Haiyan. Ngem napaayda laeng.

Iti met bitla ni Pres. Duterte idi Hulio 24 itay napan a tawen, binilinna ti Amerika a masapul nga isubli daytoy ti innalana a kampana ta kukuatayo dagitoy. Awan karbengan ti Amerika a mangtagikua.

Nupay iti agdama nga administrasion ti pannakaisubli dagiti kampana, saanna kano a kayat a sawen a daytoy ti nakakaammo iti amin. Kinapudnona, gapu kano ketdi iti suporta ken panangilungalong dagiti dua a dadakkel a grupo dagiti beterano ti Amerika, ti Veterans of Foreign Wars ken ti American Legion.

Kayatna a sawen, nagtultuloy ti koordinasion, panagpapatang (linged iti pannakaammotayo) dagiti beteranotayo ken kadagiti grupo dagiti beterano idiay Amerika. Agingga a napalinis amin nga addang ket nagballigitayo a mangpasubli kadagiti kampana.

“Daytoy a pannakaisubli dagiti kampana, mabalin a marikpan metten ti isyo iti gubat iti nagbaetan ti Pilipinas ken Amerika idi 1901,” kinuna ni Dr. Rolando Borrinaga, sekretario ti National Committee on Historical Research ti National Commission on Culture and the Arts (NCCA).

Iti yaaweng manen dagiti kampana iti masungad, yawengnanto koma metten ti kappia ken ayat iti nagbabaetantayo a puli. #

, ,