sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Sir, tips man no kasano ti agsurat iti salaysay… (Umuna a paset)

MENSAHE dayta iti messenger-ko a nagtaud iti maysa a pagayam itay nabiit.

Tips? Apay, maikariak ngatan a mangted iti dawdawatenna? Aglalo ket awan met ti pormal a panagadalko iti panagsurat? Baka no maituladak iti am-ammok a mannurat a nabagaan nga aginmemedia laeng!

Wenno namkuatan daytoy a gayyem ti nagsaludsod kaniak ta mabasbasana metten dagiti gapuanantayo ditoy Tawid News Magazine ken iti Bannawag?

Tapno saan met a mapaay/maupay daytoy a pagayam, adtoy a mangibinglaytayo iti nanumo a kapanunotan kas maibatay kadagiti padastayon.

Ania ngamin daytoy makunkuna a salaysay? Ken kasano a suraten?

Nalaka-a-narigat a sungbatan daytoy a saludsod. Nalaka kunak ta adu dagiti mabalin a suraten. Anything under the sun. Ngem narigat met ta masapul ti umno a panagsukisok iti isurat. Saan a mabalin nga agimbentoka. Saan a kas iti sarita (short story) a fiction. Bunga ti panunot. Adda kenkan a mangramen iti kayatmo a mangpapintas pay.

Idinto nga iti salaysay, nakabase iti kinapudno. Non-fiction, kunada, kas iti damdamag (news). No ti kangrunaan nga akem ti damdamag ket mangted iti impormasion, ti salaysay, mangted iti impormasion ken liwliwa. Mamagbaga/mangigiya/mangted-pagsarmingan ken tulbek iti panagrang-ay.

Saan a limitado ti kaatiddog ti suraten a salaysay. Ti napateg, maibugas ditoy dagiti nasken a yallawat kadagiti agbasbasa (readers). Maisungani ketdi iti damdamag (nga on time) ta saan a timely daytoy. Iti damag, saanen a kagaten dagiti readers no nabayagen a napasamak daytoy. Ngem iti salaysay, mabalin latta.

Mabalin a suraten ti salaysay iti ania man a porma wenno istilo. Saan a kas iti damdamag nga adda ‘tay makunkuna a summary lead a nakatiponan dagiti W’s a naynayen a maad-adaltayo iti uneg ti pagadalan. Ketdi, kaaduan a marugian ti salaysay babaen ti novelty lead. Daytoy novelty lead ket ‘tay kasla balitok iti rugi ti salaysay a mangawis iti imatang dagiti agbasbasa tapno dida ibbatan dayta a sinurat. Palpasenda a basaen agingga a di agtig-ab.

Dagiti Suraten

Ania ngarud ita dagiti mabalin a suraten? Kas nasaon, anything under the sun. Ketdi, maipaganetget a dagiti koma makatulong kadagiti agbasbasa tapno maitag-ay ti panagbiagda. Ta apay pay laeng nga agsuratka no awan met ti mapidut dagiti readers-mo? Agsuratka, wen, para iti pagsayaatan. Para iti panagrang-ay.

Agbalinka koma ngarud a napudno kadagiti sursuratem. No napudno kunak, daytay koma saan a palso ti taltalanggutangem iti sinuratmo.

Kadagiti nadardar-ayakon a seminar ti panagsuratan, madagdagullit a tao, lugar pasamak dagiti naynay a topiko iti salaysay.

Umuna man a binsabinsaentayo ti tao. Character sketch daytoy a salaysay. Iladawam ditoy ti kabibiagna, no kasano a nagballigi iti baet dagiti adu met a pannubok a naglasatanna. Napateg met nga iraman iti salaysay dagiti nagun-odna a pammadayaw a nangitag-ayanna saan laeng a ti pamilia a nagtaudanna no di ket ti barangay wenno ilina. No di man ti sibubukel a pagilian.

Ngem dina met kayat a sawen a dagiti laeng nakangato iti adal ti rumbeng a suraten ti kabibiagna. Mabalin uray dagiti di nakaadak iti pagadalan a nagballigi met iti biag. Dagiti ordinario a mannalon wenno mangmangged nga iti baet ti kinarigat ti trabahoda, naisakadda latta ti panagbasada ket naparang-ayda ti biagda. Wenno ti ordinario a traysikel drayber a napadayawan gapu iti kinapudnona. Kas pangarigan, insublina ti kuarta a nabati dagiti pasaherona. No saan met, ni Apong Lakay wenno Apong Baket a nakapaadal kadagiti annakda iti baet ti kina-no read, -no write-da.

Laglagipen laeng nga itoy a suraten a salaysay, ikkan-pateg dagiti kapanunotan wenno naaramidanna para iti sapasap a pagimbagan.

Maikadua, lugar. Adu dagiti kakastoy a naipablaak ken maipabpablaak iti Bannawag. Pangarigan ti kinapintas ti underground river idiay Palawan a sinurat ni Apo Dionisio S. Bulong a nagpaay nga editor ti magasin. Iti panangipinta ni Apo Bulong kadayta a lugar, kasla napanka metten sadiay a nakabasa. Ania ti kayatko a sawen?

No agsuratka iti kakastoy, rumbeng a napintas ti panangipakitam iti pakabuklan dayta a lugar. Ipintam babaen dagiti balikas.

Napateg met nga ibisiktayo no sadino dayta a lugar ta saan nga amin nga agbasbasa ket ammoda ti dakdakamatentayo. Ilanad metten no ania pay dagiti mabalin a pangabil dayta a lugar nga awan kadagiti sabsabali a disso. Dagiti pagpampannakkelna a kultura, produkto ken dadduma pay.

Dakamaten metten ditoy ti istoria dayta a lugar. No kasano a nadiskobre, nakaipanagananna ken ti kangrunaan a pagbiagan dagiti agindeg. Kasta metten ti kasasaad ti linak ken kappia tapno maawis met dagiti makabasa a mangpasiar kadayta a disso. Inayon metten no mano ti populasionna ken no kasano a danonen dayta a lugar.  Maikatlo, pasamak.No pasamak laeng, adu ti mabalin a suraten. Pangarigan, ti pasamak a makaapekto iti maysa a lugar wenno kadagiti agindeg itoy. Kaw-idek man ditoy ti impablaak ti Bannawag a salaysayko a Dida Kayat a Maminas ti Igid ti Baybayda (Set 26, 2005). Artikulo daytoy iti panggep dagiti impluensiado a tao a mangminas iti igid ti baybay ti Ballesteros (nga itan ket nagsaknapen kadagiti adu nga ili iti Amianan a Luzon) a pangalaanda iti magnetite, ti napateg a mineral a mausar iti panagaramid iti landok.

No matuloy ti nasao a panggep, adu nga umili ti maapektaran ti panagbiagda. Umuna ditoyen dagiti mangngalap a no iti bilang, arig katukadnan dagiti mannalon. Karaman ditoyen dagiti agtako, agdaklis, agbantak, agsigay ken manilaw a kunada. Mabukibok la ketdi ti pangalaanda iti pagbiagda no matuloy ti nasao a panggep a panagminas. Saan laeng a dayta. Maunas ti pantok a mangtiped iti danum a lumas-ud kadagiti kabalbalayan no kasta nga adda bagyona ket rumungsot dagiti dalluyon. Adu dagiti madadael a balbalay ken pagmulaan. Ta dagiti bangkag a malapunos iti danum-apgad, saan a marubsi ti kinapudno a dinton kabalinan dagiti maitukit a bin-i ti agtubo.

Gapu itoy, rimtab ti adu nga isusupiat. Ngem kasano a labanan daytoy a panggep?

(ADDA TULOYNA)