Sirena (Umuna a paset)

NAKATENGNGAN TI Septiembre ngem dipay masaripatpatan ti idadateng ti panagbalbaliw ti panawen nga agturong iti pakauna ti kalgaw. Nasayaat met ketdi ta mataraken a husto dagiti pagay. Sapay koma a, ta di sumaplit ti napigsa a bagyo, kaasi met dagiti mannalon.

Itay sinarungkarak ti manongek a naikamang iti kabangibang nga ili ti Sta. Inez, nagsakayak ti motorsiklok. Iti panangdalliasatko iti pangatiddogen a rangtay iti nagbaetan ti dua nga ili, ti San Guillermo nga ilimi ken ti Sta. Inez, ket napaliiwko a napegges ti agus ti Karayan Nasaoang, agal-alinuno ti kunig-libeg a danum, maiyan-anud dagiti sangsanga ken gabat. Napigsa laketdi ti tudo idta surong isu nga agdinakkel manen ti karayan. Nasayaat ta addan dike, nakongkreto ti agsumbangir a teppang, ta no saan malayus koma manen ti dua nga ili ken kabangibang nga il-ili.

Adalem ti Karayan Nasaoang, lalo iti sirok ken aglawlaw ti pangatiddogen a rangtay. Sa la maaddaan dagiti agdidigos iti kalgaw a kaugoten, kalitnawen ti danum ken alamaam ti agus.

Isuna laeng, adda nadagem a pakasaritaan ti Karayan Nasaoang. Dandani tinawen a mangala. Iti ababa a pannao, dandani tinawen nga adda iti malmes. Ti kolektibo a rason, innala ti sirena. Dayta lattan ti rason, nasirena, pinagay-ayaman ti sirena.

Kas agiwarwarnak ken piksionista, makamurareg dagita rason. Ngem baybay-an lattan a, ania ngarud, ta di met a mabalin nga isikkir wenno ipapilit a bunga laeng ti alikuteg a panunot dagiti piksionista ti sirena, nga immuntarda iti muging tapno patien, nagsisinnublatan dagiti dila, agingga isun ti lumtaw a sayangguseng. Ti bunga ti imahinasion isun ti tumpuar a realidad.

Ngem kadakami nga agduyos iti literatura, dagiti komentarista ken mangad-adal ti implikasion ken kaitutopan iti gimong bay-anmi lattan dagiti alegasion ken panangipapan ta isuda ti anges, lasag ken dara ti sinurat. Dagiti nababaked a bunga ti panunot ket dina laeng impluensian ti asinoman no dipay ket guyugoyen a mangapseptar no diman isikkir a pudno a pasamak dagiti simbolikal nga ekspresion; dayta a punto, mas lalo pay a naaronan ti imahinasion ti asinoman. Sumidap ti creative mind. Ngem no utoben, adda daytoy a dasig ket no ania iti ammom (dayta a banag) ken ania ti mariknam itoy. Ta ti ammom itoy maiduma iti marikna. Ti panamaglasin kadagitoy ket umno la unay tapno maidasig ti kinapudno ken kaitutopan ti maysa a banag.          

“Agsuksukansa met darangidangan a papaya, ‘insin Atong, didaka pay agayab met!” Ni kasinsin Daryll. Agbitbitin iti bakrangna ti kunig a bag, a kunaek a kagapgapuna state college a pangisursuruanna. Alas-singkon iti malem. “Naimbag laeng a pangikkat ti samsammuyeng!”

Indiayak ti ginalgalipko iti maysa a pulgada-kuadrado. Ket nagdanggaykamin a nagkabukab.

Adda nagsardeng a traysikel iti batog. Ni Andres, kinaubingan, kapurokan, kapasigan ken agkarkariada nga isu ti pagsapulanna a mangbiag kadagiti dua nga tsikitingda ken Lucring.

“Rapas ti agong daytoy, darangidangan a papaya nga isiwsiw iti sukat’ sili kunam man!”

“Adda la ketdi ipadamag manen daytoy, ta kudkudkodenna ti tuktokna.” Impasarunok met.

Adtoyen ni Andres, nakalas-uden iti inaladan.

“Nadamagyon?” Pammasungadna, ngem iti panangipasabat ni Daryll ti naibandehado, napatilmon ket nagsardeng nga agsao. Inagawaanna ketdi iti nangkammet ken nagipapel.

Nagbinnungisngiskami ken Daryll.

Immigop iti suka, ngem nagpugpug-aw kalpasanna. “Haw, happow haghasang! Hwah!”

Nakarkaro la ket ngarud ti bungisngismi ken Daryll.

Nangisakmol manen, tapno madisimular ti nasilian a ngadasna.

“Ania ti ipadamagmo?” Immulagat ni Daryll.

“Hiyyo phay himbaga meh a hinilianyo hayam, hammoyo meh a hontra hartido haniak hi hili!” Agtultuloy ti panagkabukabna, agdadarandan tapno maiyanud a daras ti gasang a marikriknana.        

“Kontra partido, kunam? Apay adda pinnolitika iti panagisiwsiw iti sukat’ sili iti darangidangan a papaya?” Immulagatko.

“Kontra partido kunana a, ta amangan no makalibas iti pagbaludan ni Almo…!”

Nangudkudak iti di met nagatel a tuktokko idi nautobko nga adda sakit ni Andres nga almoranas, ket pudno la unay a kontra partido ti sili.

“Ania ti ipadamagmo?” Nangisakmol met ni Daryll, a nangulit.

“’Gurayka a, ta agkabukabak pay. Nabayagen a diak nakaraman iti darangidangan a papaya!”

Iniwaiwak ti nabatbati a kagudua, tapno mapnekkami iti inkam panagkabukab, kasla luppo daytoy ken nasurok dua dangan iti kaatiddog. Idi nasinop ti naibandehado, kinamangen ni Andres ti jetmatic iti sikigan ket imminum, kalpasanna, uray la sangaagpa ti kaatiddog ti tik-abna.

Naginnellekkami manen ken Daryll.

“Nadamagyon?” Kunana nga imperreng kadakami.

“Isu ngarud a damdamagenmi no ania manen ipadamagmo ta abakmo pay ni ‘insin Atong nga umangot iti damag! Nalalaingka nga umangot no damag ti pagsasaritaan!”

Atong ti birngasko iti Renato Dazo a buniagko. “Traysikel drayber ngarud, adda ketdin damag a mapalusposanna? Ultimo tsimis iti ubet ti baso ket di pakawanen dagiti sarangna!” Ngem kellaat a nagsardengak nga agkatawa ta nadlawko a serioso ti langana.

Naglibbi met iti pannakadlaw ni Daryll. “Apay?”

“Adda manen nalmes dita amiananen ti dakkel a rangtay!”

Nagsabat dagiti paningkitenmi ken Daryll.

“Kunada, a nasirena kano! Piman daydiay a junior ni Mang Ikko a barbero, aliwegweg ken welwel met ngamin, dina ammo iti agtungpal iti ballaag a napeggad iti agdigos iti karayan!”

“Ket natay, a?” Ni manen Daryll.

Binay-ak lattan nga isuda a dua iti agsasao.

“Diak ammo, a…!”

“Apay a dimo ammo?”

“Birbirokenda pay met laeng ti bangkayna agingga ita…!”

Kellaat nga induron ni Daryll. “Ulawka met nga agipadamag! Kunam a dimo ammo no sibibiag wenno natay, samo kunaen a birbirokenda ti bangkayna? Ulawka a talaga!”

Nanglangit ni Andres nga umis-isem, a nalabit a nautobnan a nagbiddut iti insawangna, ngem kunana ketdi: “Amman, sapsapulenda pay laeng diay barito, piman. Adda payen dagiti nagtured a nagbatokbatok ngem dida masapulan!”

“Dakkel aya, ti danum?”

“Wen, a, agal-alinuno, kunam man!”

“Naiyanuden daydiay, awanen sadiay!” Kunak met.

“No nasirena kunada met, inraremna a, iti tukot ti karayan!” Minulagatannak ni Andres.

Timpuar ti marabettak nga isemko. Sirena? Weh, saan kadi! Kunak koma, ngem kasano koma nga ilawlawagko ti simbolikal nga ekspresion iti addaan iti napintek unay a kolektibo a pammati? Lalo ket di met ngarud nagbasa iti literatura ni Andres, ken dipay nagreduar iti hayskul ta ad-adda met a sumrek iti billiaran ngem iti eskuelaan. Dina kano maiyulo iti agadal, isu a nagsardeng. Idi agangay ket nagasawan. Inggatangan ni tatangna iti traysikel a pagkarriadana tapno adda iti pangbiagna kadagiti dua a tsikitingda ken Lucring.

“No dandani tinawen a mangala daydiay a sirena!” Kuna manen ni Andres.

“Mamatika met nga adda sirena?” Immurareg ni Daryll.

“Isu met ti kunada! Sipud pay idi angged, ket daytan ti kuna dagiti lallakay ken babbaket!”

Naglibbi ni Daryll.

“Amman, dayta ti kunada! Nasirena kano! Piman a barito, bangad met ngamin.”

“Addan nakakita iti sirena?”

Nagmalanga ni Andres, sa idi kuan kunana: “Amman! Irarebnaka kano nga ipalned!”

Immulagat ti maestro a kasinsinko nga inulit ti saludsod.

“Ket wen, met! Daydiay babai nga atiddog ti buokna nga olandes, ikan iti kagudua a bagina!”

“Interpretasion laeng dagiti ilustrador daydiay, tapno mabisual dagiti agbasbasa ti kangrunaan a karakter ti sinurat. Tapno adda langa, a kagudua ti bagina ket tao, ti kagudua ket ikan.”

“Kayatmo a sawen, dika mamati iti sirena?”

Naglibbi ni Daryll.

“Ket no dagiti nataengan ket patienda! Uray dagiti nagkauna a kaputotan!”

“Uray pay…” Imlek ketdi ni Daryll a nangmatmat kaniak.

“Sika man a, kabagis Atong, mamatika nga adda sirena? Mannuratka ket…”

Sumungbatak koma ngem inunaannak ni Daryll.

“Nagadal iti literatura dayta ngem nagsikko iti journalism ngem itan, kaykayatna iti agtalon ken piksionista.” Nabasuyat ti katawana.

Saan a makatimek ni Andres. Basta matmatmatannak lattan. Agur-uray iti innak ibalikas. Daydiay panaguray iti pannakailawlawag iti saan a matukno a pannakaawat.

No maminsan ngamin, adda kamudingan ti kapanunotan ti tunggal maysa. Ti kapintekan iti amin ket isu ti panagadal ti suhetibo tapno maibinsabinsa a nasayaat ti nakaigapuanan lalo ti itatataud, nagtaudan wenno origin ti pagsasaritaan. Idatag ti sientipiko a rason no kasapulan.

“Ania ti makunam, kabagis Atong, mamatika iti sirena?” Minulagatannak, nakanganga pay nga agur-uray iti sungbatko!

(ADDA TULOYNA)