Sultana

Sarita ni Jaime M. Agpalo, Jr. (Umuna a paset)

NATAYEN ni Sultana. Natay iti mismo a paraangan iti sango ti balaymi. Simmangpet nga agngangabit, agsangsangit, marigrigatan, nakay-ay-ay ti langana nga agsagsagaba iti nakana a tuok ken rigat – babaen ti nakaro la unay nga inna panaganeng-eng ken panagugaog. Nariknak la unay ti nakakarkaro a saem a sagsagabaenna sakbay a pimmusay. Maladingitanak unay iti napasamak kenkuana. Nakaladladingit ta kasla maladladdit-maip-ipit toy pusok. Makapasakit iti nakem a panunoten – nariknak a nagburek iti uray la ti darak iti ipapatayna. Saanko a makontrol toy bagik ket kayatko met iti pumatay – ti bumales iti nangpatay kenkuana!

Sultana…Sultana…!

Diak mabasa ken maimutektekan ti ipaspasimudaag  ti natangadko a naulimek nga asul a tangatang a napattopattokan iti nakarasrasay ken kasla sabong ti lidda a puraw nga ulep a saan met nga agkutkuti, a kasla lattan naipinta iti asul a kambas a langit. Ngem saankon nga inkaskaso dayta a buya ta napatpateg kaniak ti madama nga ar-aramidek. Makalawas laengen, nanginan nga aldaw; ket madlawko pay a kasla karkarna ita nga aldaw ti ulimek ti aglawlaw: nanglangan ti wanitwit ken ariangga dagiti sigud a tumanagari a billit-balay, perperroka, panal, pandanggera ken kakok; uray ti taraok, payagpag, kurukkok, kinnamatan ken sinniplag dagiti manok ket awan a pulos a mangngegan, ken uray karasakas ken aplaw dagiti bulbulong ti muyong ken ti anit-it dagiti kaykayo iti aglawlaw ken ti panerper dagiti bulong dagiti sabsaba ta kasla saanda nga aggargaraw. Ne, apayen, siak laeng ti aggargaraw kadaytoy a kanito? Whey, dagaangnan! Uray no nakaputotak laeng iti kupas a maong ken uksob, agay-ayus ti ling-etko iti dimmalem ken sumileng a kudil.

Madamaak nga agkalkali iti abut a pagmulaak iti iyalisko a subual ti saba a suring iti likudan ti balaymi idi kellaat a napisang ti ulimek babaen iti makapaseggar ken nalabes unay a sangit ni Sultana. Naklaatak! Sangit a marigatan unay ken kasla agpatpatulong – umar-araraw iti tulong iti asino man a makangngeg kenkuana, nangruna kadakami a kabbalayna. Ti saning-i-aneng-engna ket kumulukol kadagiti lapayag a kunam la no mabarbarrena.

Dagusko nga inibbatan ti barrusok a pagkalkalik, nailiad iti napasanggir a pala iti kasla luppo a puon ti saba ket natumbada, ngem saanko idan nga inkaskaso. Mas napatpateg ti nangsinga iti ar-aramidek. Napaspas iti panagtarayko a nangkamang iti sango ti balay iti yan iti agan-aneng-eng ket naimatangak ti asok nga agngangabit.

Uray la limmabba ti ulok iti nakitak a panagtirtiritir ni Sultana a nakailad ken marigatanan unay. Kayaw-at a kayaw-at dagiti sakana iti panagtiritirna. Kasla kayatnak nga arakupen idi nakitanak wenno kayatna nga arakupek? Agpakpakaasi ti langana babaen ti lua a nakitak nga agay-ayus manipud kadagiti matana.

’Nal-it, diak metten makagunay! Kasla metten kellaat a naugotanak, nakerrasan, iti pigsa. Diak ammo no apay. Nagmasngaadak ta agkakapsutak metten. Kasla diak a maibturanen a buyaen ti nalaus unay a panagrigrigat ni Sultana.

Iti panagtirtiritirna nga agan-aneng-eng, nagsabat dagiti matami – ay, agpakpakaasi a tulongak kadi a! Kaasiak kadi. Timmakderak. ‘Nal-it, ania ti aramidek? Nagsardeng a naganeng-eng ngem dina impanaw dagiti agpakpakaasi a matana a pagay-ayusan pay laeng iti lua. Inasitgak.

“Apay, Sultana, ania’t napasamakmo?”

Ngem kellaat a nagkuyegyeg a nagkuyegyeg, kinagatna ti dilana sa pagammuan in-inut ti inna panagsalungayngay.

“Sultana…? Sultana…? Sultanaaaaa!!!”

Nagparintumengak. Inappupok. Inubbak nga inarakup.

“Sultana, saanka pay a matay, Sultana… saan pay!”

Napatangadak. Naimatangak a d ipay naggaraw dagiti naipattopattok a kasla sabong ti lidda nga ulep. Uray dagiti bulbulong dagiti kawayan, bayog, muymuyong ken kaykayo iti aglawlaw ket kasla saanda nga aggaraw wenno simmardengen ti angin?

“Sultana…? Sultana!”

“Apay, manong?” ni Doming, ti baro a kaarrubak, ken nangiyabaga iti sangakuribot a dukayyang, nga ipapanko nga ipakanna kadagiti tarakenna a baka. Taltaliawennakami a nakatakder iti dalan iti sanguanan ti balaymi. “Naan-ano ni Sultana, manong?” Kinunana idi maamirisna ngata a saanen nga umang-anges ken  aggargaraw ti ar-arakupek. Dinagusna nga indisso ti inyabagana a kuribot ket nagdardaras nga immasideg. “Natay sa metten, manong? Naan-ano?”

Inin-inayadko nga indisso iti daga.

“Simmangpet nga agar-areng-eng, agtirtiritir, diak ammo no sadino ti naggapuanna.”

Inusisami. Binalibalikid. Natakuatanmi ken Doming iti kinaadda ti nagsalpot a sugat a kasla nagnaan ti bala ti eskopeta iti barukongna, a nalabit a nairaman a dinalanan ti bala ti dalem ken pusona nga isun ti puon ti ipapatayna.

Asino ngata ti akin-aramid? Simken dayta a saludsod iti mugingko. Ngem awan iti malagipko a posible a mangdangran kenkuana. Naasideg ti riknana ken napasig kadagiti amin a kaarruba.

(Adda tuloyna)