Sungbat kadagiti kadawyan a saludsod maipapan iti COVID-19

Q: Ania dagiti sintomas ti Covid-19?

A: Dagiti kadawyan a sintomas ti COVID-19 ket gurigor, nalaka a pannakabannog, ken namaga nga uyek. Kadagiti dadduma a pasiente, makariknada iti sakit ti bagbagi, nairut a panaganges, panateng, panagsakit ti karabukob ken panagtakki. Nalag-an laeng dagitoy a sintomas agingga nga agpakaro. Adda met dagiti tao a di pakadlawan wenno pagparangan dagiti nasao a sintomas ket agtalinaed a sikakaradkadda.

Q: Malasatak kadi no kaptennak daytoy a sakit?

A: Wen. Mapan a 80 porsiento (80%) kadagiti kompirmado a kaso ti limmaing a di nagkasapulan iti ispesial a pannakaasikaso. Maysa iti kada innem a kapten ti sakit ti agtinnag a mapakaruan ken marigatan nga umanges.

Dagiti nataengan, ken addaan iti medikal a kondision kas iti hayblad, sakit iti puso, diabetes, dagiti mapapati a pagpakaruan ti sakit. Dagiti biktima nga aggurgurigor, aguy-uyek ken marigatan nga umanges, masapul nga agpakonsultada a dagus.

Q: No nayasidegak iti addaan COVID-19, mano nga aldaw a paliiwek ti bagik kadagiti sintomas?

A: Kas rekomendasion ti WHO, dagiti indibidual a nayekspos iti adda bayrusna, masapul a paliiwenda ti bagida iti uneg ti 14 nga aldaw.

Q: Kasano ti kadakkel ti posibilidadna a maakaranak iti daytoy a sakit?

A: Dakkel la unay aglalo no agnaedka iti disso nga addaan iti naireport a sapasap a panagraira ti sakit (outbreak). Dagiti indibidual a saan a nagus-usar iti proteksion a nabayag a nakipulpulapol kadagiti addaan kompirmado a kaso dagiti addaan kadadakkelan a risgo iti pannakaakar.

Napateg ngarud ti panangsurot/panangtungpal kadagiti addang ken pammilin ti gobierno ken otoridad ti salun-at. Iti kasta, maikabassit ti risgo ti pannakaakar wenno pannakaiwaras ti COVID-19.

Q: Agpeggadak kadi a maaddaan iti nakaro a sakit?

A: Ad-adalen pay laeng dagti eksperto no asino dagiti agpeggad la unay iti daytoy a sakit. Nupay kasta, dagiti nataengan, addaan iti medikal a kondision (hayblad, sakit iti puso, sakit iti bara, kanser ken diabetes) ken nababa ti resistensiana dagiti mabalin a maaddaan iti nakarkaro a kondision.

Q: Makapatay kadi ti COVID-19?

A: Nadaras ti panagwaras ti COVID-19. Ngem basbassit nga amang a porsiento a makapatay daytoy no maidilig iti SARS-COV ken MERS-COV. Addaan laeng iti 3.47% a mortality rate ti COVID-19 idinto a 10% ti SARS-COV ken 35% ti MERS-COV.

Q: Kasano nga agwaras ti bayrus?

A: Agwaras ti bayrus babaen iti droplets ti katay manipud iti panagsao, panagbaeng ken panaguyek. Dagitoy a droplets, mabalin a malang-ab ti sabali a tao. Mabalin met a dumket kadagiti bambanag iti aglawlaw nga isunto met ti maidekket iti tao no maiggamanna daytoy. Isu a napateg la unay a pagtalinaeden koma ti nasursurok ngem maysa a metro (3 kadapan) ti kaadayo iti maysa a masakit.

Q: Kasano kabayag ti panagtalinaed ti bayrus a dimket kadagiti bambanag iti aglawlaw?

A: Segun kadagiti panagadal, kabaelan ti bayrus ti agtalinaed iti kimpetanna iti sumagmamano nga oras, ken sumagmamano nga aldaw, depende iti kondision iti aglawlaw. Ugalien ti panagdalus wenno panang-disinfect kadagiti maatap a pagtalinaedan dagiti bayrus. Bugguan met a kanayon dagiti ima babaen iti sabon ken danum wenno rubbing alcohol tapno maproteksionan ti bukod a bagi ken dagiti kailian.

Q: Maalak kadi ti sakit manipud iti tao nga addaan iti bayrus ngem awanan met iti sintomas?

A: Bassit laeng ti peggad ti pannakaakar iti bayrus manipud iti tao nga awanan iti sintomas. Ngamin, ti bayrus ket mayakar babaen kadagiti tedted ti katay a maiparsiak iti panagsao, panaguyek wenno panagbaeng ti masakit. Isu a nasken nga adaywan dagiti masakit, agtalinaed iti uneg ti balay ken agpakonsulta iti doktor no marigatan nga umanges.

Q: Maalak kadi ti bayrus iti panagsidak iti karne?

A: Saan, basta siguraduen laeng a suroten dagiti umisu a panagisagana itoy. Isagana a siaannad ti karne ken lutuen a nalaing.

Q: Adda kadi posibilidadna a maakaran dagiti taraken nga ayup iti daytoy a bayrus?

A: Agpapan ita, awan pay ti ebidensia a maakaran iti nasao a bayrus dagiti taraken nga aso, pusa ken kaarngida. Tapno masaluadan ti bukod a bagi, bugguan a kanayon dagiti ima ta mabalin a dumket ti bayrus kadagiti dutdot dagiti taraken.

Q: Adda kadin agas wenno bakuna kontra iti COVID-19?

A: Awan pay. Nupay kasta, masapul ti naan-anay a pannakaasikaso kadagiti pasiente tapno mapalag-ananda kadagiti sintomas. Kaaduan kadagiti pasiente ti nalaingan babaen iti suporta ken nasayaat a pannakataming.

Saanto a mairekomenda ti panangagas iti bukod a bagi (self-medication) tapno malaingan.