Footer

Tangken Tabungaw

Ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

 

Adda naidumduma a galad ken talugading ti tunggal lengguahe a maiduma iti sabali. Adda kabukbukodan a garit tunggal maysa. Maysa nga inalat a pakabigbigan ti nagan. Kas iti ini-Iloko a pagsasao wenno sao kuna lattan— adda dagiti balikas wenno grupo dagiti balikas ti kabukbukodan a dila a saan a masarakan kadagiti dadduma. Nupay addaan dagiti dadduma iti katukad wenno kaarngida a balikas, agpatingga laeng ditoy ta aginnaddayodan iti interpretasion wenno pakaitarusan.

Ania ngarud iti pangawag kadagitoy a balikas?

Ini-Iloko, dayta ti malagipko a pangawag daydi Mang Pelagio Alcantara kadaytoy a termino. Kasta ti malagipko, babaen ti atiddog a tungtongan ken balitaktakan iti GUMIL seminar and workshop a napasamak sadiay Provincial Capitol ti San Fernando, La Union idi Enero 1990. Napagsasaritaan dagiti ini-Iloko, kas maysa a nakalista a pagtutongtongan (agenda) iti dayta a taripnong. Napintas ti tungtongan ken panagsisinnukat iti kapanunotan a nagtinnag no kasano nga ipatarus dagitoy ket awan met ti katukadda.

Uray ti mismo a gobernador idi, ni Gob. Justo Orros ket naayatan met a nakipartisipar iti tungtongan. Ni Nid Anima, a taga Abra ken ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. ti nagpaay a sangaili. Nupay seminar daytoy a para laeng iti GUMIL La Union Chapter, immatendarkami met a naggapu iti Baguio, ta kasta ti naikari idi ni Mang Pel a no agpaseminarda ket umatendarkami latta tapno manayonan ti ammo iti panagsuratan. Uppatkami nga immatendar: Bagnos Cudiamat, Pedrito Sanidad, Art Castro ken toy numo.

Nabaknang ti sao nga Ilokano iti ini-Iloko a balikas a saan a masarakan iti sabali a lengguahe wenno dialekto. Nalab-ay ti ramanna wenno makakurikor iti lapayag no ipatarus iti sabali a lengguahe.

Kas koma daytoy ini-Iloko a balikas a tangken tabungaw. Kasano koma nga ipatarus daytoy a balikas iti Tagalog wenno iti English? Tangken ti tabungaw—natangken ti ukisna wenno akinruar a pasetna ngem nakaluklukneng met iti unegna. Tangken tabungaw, maiyaplikar kadagiti agintatangken, and the likes.

Adda met ketdi katukadna a balikas—asideg a katukadna a balikas ngem saan met nga isu ti maitutop nga Ilokanona.

Saan met a mabalin a kunaen a “pulis patola” iti Tagalog ta naiduma met ti pakaitarusanna. Nupay agpada dagita a balikas a kayatna a sawen nga agintatangken, agintutured, awan lategna wenno ania ditan a kaibatoganna a termino wenno tayutay.

Isu a makuna a naidumduma dagiti ini-Iloko a balikas.

Maysa pay nga ini-Iloko ti balikas a “saan a makalawlaw iti kelleb” ta no ipatarus daytoy iti English wenno iti Tagalog, aglalo no usaren ti word for word (w4w) a translation napukawen ti kaipapananna!

No usaren ti w4w translation a “can’t encircle the pot cover” saan a maitutop ta twisted personality ti kayat a sawen dayta “saan a makalawlaw iti killeb”. No kasta met ti pakaitarusanna, napellasan no di man nakayasan a naminpitla ket napukaw ti metapora.

Isu a narigat no dadduma ti agipatarus kadagiti sinurat—kas koma iti sarita, aglalo no saan a mismo ti author ti agipatarus iti sinuratna.

Dayta ti dakkel a parikut da Peter La. Julian ken Manuel Diaz iti panangipatarusda kadagiti sarita nga Ilokano ta awan ti kaibatoganna a balikas dagiti ini-Iloko. Iti maysa a diskusion sadiay Session Café (formerly Dainty’s Restaurant, ti nalatak unay a watering hole iti Baguio) iti katengngaan ti 2007 napagsasaritaan idi ti proyekto ti TMI a panangipatarus kadagiti sarita nga Ilokano iti English.

Kangrunaan a pagparikutanda ti saritak nga impangabakko iti Palanca ta nagadu dagiti ini-Iloko a termino a narigat nga ipatarus ta agbaliwen no kua ti kayatna nga ibaga. Uray siak a mismo ket pinadasko nga impatarus iti Tagalog ken iti English ngem saannak a mapnek.

Nupay kasta, iti Filipino, (national language) mapalubosan kano dagiti termino nga awan ti katukadna a balikas nga ilaok tapno lalo a bumaknang. Kasta ti balakad kaniak idi ni Prof. Leoncio Deriada, dekano iti College of Humanities iti UP in the Visayas ken dati a komisioner iti Wikang Pambansa. Isu a no nagsuratak iti Filipino adun ti laokna nga ini-Iloko a balikas wenno Kankanaey wenno Nabaloi, depende ti tema ken agbibiag. Mabasa dagitoy lalona kadagiti dandaniwko ken dagiti saritak iti Filipino (mabasa dagiti dadduma iti kamalig.blogspot.com ken biligualpen.com). Uray dagiti dadduma a regional writers ket kastoy met ti aramidda, a kas iti Bicol, Waray, Kiniray-a, ken dadduma pay. Ti purpose wenno kangrunaan nga akem daytoy ket panangpabaknang ti national language—Filipino.

Usaren ngarud dagiti ini-Iloko a balikas iti Filipino wenno Tagalog a sinurat tapno saan a maiyaw-awan ti kabukbukodan a dila iti panagdur-as ti nailian a lengguahe. No ini-Iloko a termino, kastanan, ta di ket a dagiti negatibo a balikas ti maitiptipon iti Filipino a kas iti dugyot, bwakaw, ken dadduma pay a balikas.#.