Footer

Ti agkaarruba a Pilipinas ken Tsina

Ni  Danny B. Antalan

 

Masolbar ngata pay ti nabayagen a problema iti dulon ti pagiliantayo a Pilipinas ken Tsina?

Daytoy ti saludsod ti kaadduan, saan laeng dagiti pada a Filipino wenno dagiti umili iti Tsina, no di pay dagiti dadduma a tattao iti sabali a pagilian a mangsipsiput iti mapaspasamak iti pagiinnagawan a purpuro iti West Philippine Sea a maaw-awagan met idi a South China Sea.

Kumarkaro ngamin ti tension nangruna idi nangrugi a nagtugaw ni Presidente Noynoy Aquino a napinget a mangilablaban iti karbengantayo.  Idi panawen ni dati a presidente ken Congresswoman Gloria Macapagal Arroyo, awan to ania nga isyo ta ania ngarud, dina met kayat a mapasaktan ti rikna ti higante a kaarrubatayo, amangan no pis-itennatayo.  Hay, maipalagip la ket ngarud manen ti panag-golfda ken ni lakayna a ni Mike Arroyo idiay Tsina a limtuad iti kontrobersial a kontrata ti NBN-ZTE deal.

Ngem manen, umadu dagiti saludsod, kabaelan ngarud ti maysa a manok ti lumaban iti nagdakkelan a panda?  No iti puersa ken armada ti pagsasaritaan, saantayo a kabaelan a dupiren ti Tsina. Ti kanion kadakuada, paltik kadatayo.  Ngem dina kayat a sawen, agtuktukmemtayo lattan, kinuna ni Presidente Pinoy.

No adda agbasakbasak ken tagikuaenna iti paraangantayo, ituloktayo latta kadin?  Kuna ni PNoy, saan!  Salaknibantayo ti lakontayo a kukuatayo, saan a basta ipadawat lattan ti solartayo iti nabileg a kaarrubatayo.  Adu met dagiti wagas nga aramiden tapno mailaban ti karbengan.  Saan laeng iti dangadang ti pangikalintegan.  Mabalin met nga idalan daytoy iti protesta nga ipasa iti United Nations wenno protesta kontra kadakuada.  Umingartayo met.

Umingartayo gapu ta kukuatayo dagiti al-alaenda nga ikan, dagiti endangered species a pawikan, dagiti darakkel a kappo, dagiti paraket ken amin a kinabaknang iti lugar a saksakupentayo.

Kukuatayo ti lugar, nangruna dagiti sakupen ti 200 a milia nga exclusive economic zone ti Filipinas.  Kukuatayo ti Scarborough Shoal, Mischief Reef, Pag-asa Island, Spratlys Island ken dadduma pay a purpuro iti taaw iti laud a sakupen ti teritoriotayo.  Tunggal pagilian, adda kukuana a dulon.  Daytoy ti rumbeng a suroten.

Ngem manen, agsublitayo iti umuna a saludsod, masolbar pay ngata daytoy a problema?  Kas iti narigat a pannakasolbar iti problema iti nagbeddengan ti dua nga agkaarruba?  Wenno kas karigat ti pannakasolbar kadagiti nagdulonan wenno boundary dispute iti dua a barangay, wenno dua nga ili wenno dua a probinsia a kas iti Sugpon, Ilocos Sur ken Kibungan, Benguet, wenno problema a dulon ti Ilocos Sur ken Abra, wenno Ilocos Sur ken La Union, ken dadduma pay a boundary dispute.  Wenno kas iti di pannakasolbar iti riri ti Hapon ken South Korea iti nagbaetanda a purpuro.

Saan laeng a ti Filipinas ti karirriri ti Tsina iti dulon iti baybay, karirririna ti Hapon, Singapore, Vietnam ken dadduma pay a pagilian iti Southeast Asia.  Adu ti karirririna, ngem isu  ti kabilegan.  Ket agsipud ta isu  ti kabilegan, ipakitana ti bilegna babaen ti panangipatakderna iti pasdek iti sumagmamano a purpuro ken panangibaonna kadagiti gunboat ken barkoda kadagiti pagiinnagawan a lugar.  Panangpabalinna a siudad ti maysan kadakuada.

Ngem sayang, wen ta ngamin, saan a mailibak a nabayagen ti napintas a relasion ti Filipinas ken Tsina.  Sakbay pay a natakuatan dagiti Espaniol ti Isla de Filipinas, immun-unan nga aglaylayag dagiti Tsino nga agturturong iti purpuro ti Pilipinas tapno mangisayangkatda ti barter wenno sinnukat iti produkto.  Babaen kadagiti balitok, gambang ken dadduma pay a produktotayo, isukatda dagiti lupot, porselana ken dadduma pay.  Isuda ti umun-una a nangsursuro kadatayo iti negosio.

Saan a mailibak nga iti kulturatayo ket karamanen ti dadduma nga ug-ugali ken galad a naalatayo kadakuada.  Saan a mailibak a kaadduan kadagiti kabaknangan iti pagiliantayo ita ti addaan iti dara ti Insik wenno isuda dagiti Tsinoy.

Ita a bumakbaknang ti Tsina, datayo ti kangrunaan a maapgodan iti panagrangpayana ta kaarrubanatayo ngarud.  Ngem apay ketdi, nga uray iti agkaarruba a paraangan, no pumintas ti panagbiag ti maysa, isu metten ti panagtangsitna.  Isu metten ti panagriri ti dua, ta kayat metten ti nabilbileg a tagamtamen, okuparan, dominaran ti nakurapay ken bassit a kaarrubana.

Manen, ti saludsod: masolbar ngata pay ti panagkaarruba ti Filipinas ken Tsina.#