Ti agsakbay, maarus pay (Tuloyna)

Ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

 

Awan iti bokabulario idi ti flash flood. Kabaelan ti nakaparsuaan nga awiten ti danum nga itinnag ti tudo, aniaman a dagup ti ibayakabakna. Ngem, gapu iti kinaranggas ti tao, narames ti nakaparsuaan – nakalbo dagiti bambantay a manglapped koma iti nadaras a panagpababa ti danum nga agturong iti catchment basin ken iti baybay; saan metten a kabaelan ti daluyan ti danum (karayan ken dadduma pay) volume ti danum ta immababawdan gapu iti siltation; ti resulta, agturongen kadagiti kabalbalayan ti danum ket layus ti ibungana. Maiyanud amin a dingo agraman dagiti balbalay, ket ti nasaem agraman dagiti bumalay a maiyanud ken maungkel. Daytoy ti nasaem a gapuanan ti siltation.

Ta ania ngamin, aya, ti siltation?

Pannakaluyak dagiti karayan no panagtutudo ti siltation – maigabor dagiti daga manipud iti bantay kadagiti karayan. Pagangayanna, umababaw ti kali ti karayan agingga iti dandanin mapunas daytoy  wenno pumada iti level ti kabangkagan ken kataltalonan.

Ta ania ngamin, aya, ti makagapu ti siltation? Umuna, ti pannakakalbo dagiti bambantay ken panaggidday ti daga kas iti immuna a nadakamat. Napukawen dagiti kayo a mangigawid koma no di man manglapped iti madagdagus a panagpababa ti danum. Maikadua, ti nasaknap unay a panagminas. Dagiti ngamin minasan ket iturongda, no dida man direkta nga itapuak wenno saan, ipempen dagiti mine tailingsda iti asideg ti karayan ket maiyanud dagitoy no panagtututudo.

Ti siltation kadagiti karayan ti kadaksan unay a naaramid ti tao ta saan laeng a dagiti immuna a nadakamat ti pakadadaelan no di ket mairaman a maungaw dagiti nagbiag iti karayan gapu kadagiti kemikal a maus-usar iti panagminas,  kangrunaanna ti mercury. No nasabidongan ti karayan uray pay no pagay-ayusan ti nalitnaw a danum ket awan ti makita a nagbiag dita. Mapaliiw dayta kadagiti dadduma a karayan ken tributarioda iti Cordillera. Ti siltation ti kangrunaan a rason no apay nga immababaw ti kali wenno daluyan ti danum; ti resulta, layus kadagiti kabangkagan, kataltalonan ken kabalbalayan. Ti nasaknap a layus baliwanna ti rupa ti lugar.

No pannakabalbaliw ti rupa ti lugar ti pagsasaritaan, iti panaglabas ti panawen, agbaliw met dagiti istruktura nangruna la unay dagiti balbalay. Dagiti balbalay idi a dadakkel ken nangangato ta nagkadua a kadsaaran (ti kaaduan) ken napagbalinda laengen a bungalow wenno kaarngina a maysa laengen a kadsaaran.

Kadagitoy a tiempo a nagbaliwen ti panawen ken naruay ti layus ken flashflood, dakdakkel ti bentahe ti addaan iti maikadua a kadsaaaran ti balayna. Daytoy ti mangipaneknek a nawaywaya ken nalawlawa ti panunot dagiti lallakay idi un-unana ta nasirmatada ti masakbayan. Paneknekan daytoy kadagiti binangonda nga istruktura – dagiti istruktura a bunga ti mulinaw nga isip.

Ti mulinaw laeng nga isip ti makasirmata iti masakbayan. Ti mulinaw nga isip ket ikut laeng dagiti mangipatpateg iti nakaparsuaan ken seguridad ti sapasap, a kabaliktad dagiti didiosen ti kagimongan – dagiti didiosen a mangitandudo iti bukodda a bagi.

Dagiti didiosen a mangbalbaliw iti rupa ti nakaparsuaan. Dagiti didiosen a mangbalbaliw iti rupa ti masakbayan. Babaen ti panagminas iti black sand kadagiti kabaybayan, agbalinton a salado (salty) ti danum ta napukawen daytoy a saripda ken sarapa ti daga wenno tiped ti salado a danum-baybay a lumaok iti danum-tamnay.

Daytoy ti saan a masirmata dagiti didiosen ta awananda iti panangipateg ti nakaparsuaan. Ket no mapukaw ti saripda ken sarapa ti lugar, iti panaglalayus ken flash flood, iti panagngato ti danum-baybay gapu iti panagbalbaliw ti panawen, adu a lugar wenno mapa ti lugar a mapunas wenno agbalin a linabag ti napalabas.

Adda iti nakaparsuaan ti tulbek ti naannayas a panagbiag iti rabaw ti daga, no ipateg, patpatgennaka met; no irurumenmo, irurumennaka met. No ania ti immulam, isu met laeng ti inka apiten. Isu a nasaysayaat ti agsakbay, ta ti agsakbay a kunada, maarus pay.#