Ti agsakbay, maarus pay

Ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

 

Pagsasao a nangnangngeganen sipud pay idi angged (time immemorial). Pagsasao a mangted iti napateg nga adal ken sursuro maipapan ti panagsakbay; maipapan ti panangsirmata iti masakbayan, ken; panangipateg iti kinabaknang ti nakaparsuaan.

No ipangag ti kinapateg ti disiplina daytoy a pagsasao, dakkel la unay a tulong ken saluad iti asinoman. Napateg ngarud unay daytoy.

Napateg a pagsasao a saan a kas kadagiti tayutay nga addaan sabali a kayatna a sawen iti ibagbagana wenno adda ti pangiyarigan. Daytoy ket direkta ti kayatna a sawen – ti agsakbay, maarus pay. Ta kasta a talaga ti biag, adda dagiti saan a namnamaen  a pasamak a mapasamak. Sakbay a mapasamak dayta a pasamak, maitutop ngarud ti panagsakbay. Dayta ti kayatna a sawen, ti agsakbay maarus pay.

No dadduma, saganaan ti pagduaduaan a pagteng ngem sabali met ti simmangbay. Mapasamak ti pannakakellaat wenno iti nadagdagem, pagpasaran iti nakain-inaka a didigra. No dagiti agsakbay ket maarus pay, anianto la ket ngatan dagiti saan?

No dagiti agsakbay ket sisasagana a dumteng kadakuada ti pagteng, kasta met ti pagpasaran dagiti saan nga agsakbay. Ngem nakarkaro ti sagabaen ti saan nga agsakbay.

Dagiti didigra a nagpaspasaran ti pagilian kadagiti naglabas ket addan ti ballaag a nasken ti panagsakbay, ngem saan a naikaskaso dayta a ballaag. Saan nga inikkan iti importansia dayta a ballaag. Ta ania ti kangrunaan a makagapu?

“…being too alarmist” kano dagiti kameng ti Philippine Imperative for Climate Change (PICC), kuna dagiti diputado a nangipakaammuanda ti takuatda a kinapeggad dagiti lugar nga asideg iti kabambantayan (mountain ranges) ken ti kabaybayan. Lalo kadagiti nagdupudopan dagiti tattao ken iti pannakabara dagiti water ways wenno dalanan dagiti danum. Saan a naikaskaso ti takuat ti PICC.

Ta nakiro met ngamin nga agpayso nga iwaragawag ti saan pay a napasamak wenno ti maysa a prediksion no isu ti pakaitutopanna. Aglalo no ti namnamaen a buyog ti angin ket agpaamianan. Ngem iti napigsa nga aplaw ti abagatan ti nangited ti nakana a bunga ti nakaam-ames a sagsagabaen, isu a saanen a maatur pay ta ti pasamak ta napasamaken. Saanen a maibabawi. Ti nalpas ket nalpasen. Kasta ti napasamak iti Cagayan de Oro ken Iligan, a sinaganaanda ti desgrasia nga agtaud iti kabaybayan, ngem ti dimteng ket nagtaud iti kabambantayan ken iti karayan.

Dagitoy a mapaspasamak iti agdama ket indikasion a bunga ti panagbalbaliw ti panawen; ti kinaranggas ti tao iti nakaparsuaan, ken dadduma pay a bunga ti kinaameng. Isu a ti nakaparsuaan ket isublina met laeng iti tao iti inaramid ti tao kenkuana. No rinanggasan wenno rinames ti tao ti nakaparsuaan, ti nakaparsuaan met laeng ti mangted iti pangriknaan ti tao iti nakana la unay a pannakaidadanes.

Agbalbaliw ti panawen. Agbaliw uray ti tikag, dagiti bagyo ken dadduma pay a kalamidad a pagpasaran. Narungrungsot itan ti igaaw ket uray la agsasanga ken dadakkel ti rengngat ti kimmarandikang a talon ket bumassit ti produksion ti taraon. Narurungsot itan dagiti bagyo gapu iti awitda nga ad-adu a volume ti danum ngem iti gagangay a bagyo. Ehemplo dagiti bagyo a kas kada Ondoy, Pedring, Sendong ken dadduma pay. Daydiay kinaadu ti danum nga awitda nga intinnagda iti daga ket ad-adu nga amang ngem iti sigud; ti resulta, nakana unay a layus.

No saanen a kabaelan ti daga nga awiten no di man lapdan ti dagup ti naitinnag a tudo, agbunga iti nakana unay a layus. No kadagiti kabambantayan (mountain ranges) ti pakapasamakan ti tudo, agbunga iti panagdaranudor ti danum nga agayus nga agpababa nangruna la unay kadagiti karayan a pagnaan ti danum wenno ruaran ti danum nga agturong iti pakaurnongan ti tudo (catchment basin) ken iti baybay. No saanen a kabaelan ti daluyan ti danum (karayan ken dadduma pay) ti volume ti danum, agresulta iti flash flood.

(Adda tuloyna)