sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Ti allawig 2

NAKAKALKALDAANG ti agdama ita a mapaspasamak. Saan laeng a maigapu iti COVID-19. Sapasapen ti apektado iti nakaro unay a layus a parnuay dagiti naglabas a bagyo ken awan sardayna a bayakabak. Nakaay-ay-ay dagiti kailian a nagaludaidan dagiti allawig. Aglalo ket isuda nga isu ti nabasnotan.

Bagyo Quinta pay laeng, nangrugin ti panagaripapa iti Tanap (Cagayan Valley). Nagsubli iti lagipda ti napasamak kadagiti naglabas a tawen. Agingga’t mabalin, idawdawatda a di koman maulit dagitoy— kas met iti panangidawdawat kadagiti kailian kadagiti dadduma a paset ti pagilian.

Ta asino ngamin, aya, ti mangidawdawat a dalapusen ti allawig?

Pagimbaganna laeng, saan nga iti Tanap ti nagpakaruan ni Quinta.

Simmungad a dagus ni Bagyo Rolly. Nakaro a danag ti pinarnuayna ta segun iti report, maysa daytoy a Super Typhoon. Sa pay la ip-ipusen ni Siony.

Permi a panagsagana dagiti kaprobinsiaan. Iti ngamin garaw ni Bagyo Rolly, saan a masnop no pagturonganna nupay ibagbagan ti PAGASA nga iti Kabisayaan. Ngem dakkel kano pay ti pagbaliwanna aglalo ket ribu pay a kilometro ti kaadayona iti takdang. Super typhoon, dayta laeng ti sigurado.

Manen, ad-adda pay a nagsagana ti Tanap. No agbaw-ing a pumangato bassit ti dalanen ni Bagyo Rolly, ditoyen ti basnotanna.

Ammotayon ti simmaruno a napasamak. Nakaro a didigra ti impaayna iti Kabisayaan. Nupay kasta, nairaman latta ti Tanap a nagsagrap iti tudo nga inyegna.

Iti yaasideg ni Siony, nasayaat laeng ta nagpangato ti dalanenna. Ngem intultuloyna latta ti bayakabak iti Tanap. Dinegdegan pay dayta ti naginad a panagaludaidna. Agsalasala pay iti rutana. Nga idi makabuelo, diniretsonan ti probinsia ti Batanes a paset met laeng ti Tanap.

Di pay naglawag iti aglawlaw, adda manen ni Tonyo. Iti abagatan ti pagilian ti dinalapusna. Ngem iti kaaduan a paset ti pagilian, naramananna latta ti inyeg daytoy a tudo.

Mangrugin nga agsubli kadagiti pagtaenganda dagiti biktima iti Catanduanes, Albay ken kadarapatda idi simmungad manen ni Ulysses. Kuna ti PAGASA, nalawa ti sirkulasionna. Adu a tudo ti imetna.

Nakaanges ti Tanap ta saan a daytoy ti pagnaan ni Bagyo Ulysses. Ngem sinilpuanna ketdi ti panawen a panagtudona iti Tanap. Naglagawen ti amin idi awanen ti ressat ti imbuyat a tudo. Idi kuan, addaytan ti danum. Tininepnan ti kaaduan nga ili.

Naipalagip manen ti kasta a napasamak iti isu met laeng a panawen itay napan a tawen.

Gapu iti awan sardayna a tudo, nadanon ti Magat Dam iti Ramon, Isabela ti critical level daytoy. Masapul nga agibulos iti danum. Ket saan la a maysa, dua wenno tallo a gate daytoy ti nalukatan— pito!

Ania pay, nupay simmirinaat iti dayta nga aldaw ti Biernes (Nobiembre 13), nagtultuloy ti ingangato ti danum iti aglawlaw. Nakarkaron ti ngatona ngem itay napan a tawen. Naklaat dagiti adda iti siudad ti Tuguegarao a kabisera ti Cagayan (maysa a probinsia ti Tanap). Lallalo a natinep dagiti balbalay ken nadumaduma a pasdek. Limmawa ti sinakup ti layus.

Karabiyan dayta nga aldaw, adun ti mabasa iti social media nga agpapaarayat kadagiti balbalayda. Awanen ti pagkamanganda ta adalemen ti aglawlaw. Napigsa pay ti agus.

Kadagiti post, ikkis ken sangit kanon ti mangmangngeg iti aglawlaw. Pagdaksanna, saan met a kasta kalaka ti ipapan dagiti rescuers. Manon nga aldaw nga awan inanada. Sa bassit laeng ti bilangda. Saanda a maguantaan a papanan amin.

Dita manen a simngay ti saosao. Awan kano ti serserbi dagiti lider. Awanda kano a makita. Kasta met kadagiti maseknan a mangalaw kadakuada.

Ngem kuna met ti dadduma, nabayagen a nagballaag dagiti opisial. Agbakuitda koman kasakbayanna ta idi pay laeng pangato a pangato ti danum, addan pakaammo a sigurado nga agibulos ti Magat dam.

Ngem gapu ta nalawag iti dayta nga aldaw, ken nakapanaw metten ni bagyo Ulysses iti pagilian, nangnamnama dagiti adda iti ababa a paset ti siudad nga umbaas met laengen ti danum.

Ania pay, simmangbay ti rabii. Ti danum a naibulos iti Magat dam, nakagteng iti Cagayan. Nagdinakkel a husto ti Karayan Cagayan. Agingga a narikpan payen ti rangtay iti Buntun a karkardayo a mapasamak ti pannakatukno daytoy ti danum.

Naladawen idi agkuti dagiti umili. Addaytan ti danum. Sunsonenna idan kadagiti maikadua a kadsaaran ti pagtaenganda. Saandan a kabalinan ti rummuar nga agpakni iti nangatngato a paset ti siudad.

Naglayus ti post iti social media: Tulongan ninyo kami! We need rescuers!

Ket ita a masursurat daytoy, addadan naipadamag a daksanggasat a kailian. Pakairamanan dagiti rescuers. Mapattapatta nga umad-adu pay daytoy ta saan pay a nastrek unay dagiti yan ti agpapaarayat. Iti social media ngarud, agkidkiddawen ti Tanap kadagiti nayon a rescuer nga aggapu iti sabali nga ili, probinsia, wenno rehion.

Daytoy a didigra, ipamatmatna latta ti kaawan ti gawaytayo a tattao no agpagunggan ti dinadaeltayo a nakaparsuaan. Papeltayo laeng a yanudna. Nga itanem iti tukotna.

Masaludsod la ngarud ita no ania ti nagmamaayan dagiti adun a programa ti tree planting kada reforestation projects. Napunduan dagitoy iti riniwriw a pirak. Ngem kaskasdi a di met limmangto dagiti kabambantayantayo.

Ad-adda pay ketdi a nadadaelda. Kinibkiban latta dagiti mananggundaway nga addaan saad ken bileg. Saanda a nagpagunggan. Agingga nga adda madilamutanda a pagnam-ayan. Kakaasitayo latta a babassit nga agsagsagrap kadagiti aramidda.

Sa agpammarangda nga inosente. Ilungalongda dagiti proyekto a mangisubli kano iti langto ti nakaparsuaan. Ponduanda iti kasta unay (a kittabendanto met laeng). Makipasetda iti panagmulamula kadagiti kaykayo. Paala iti ladawan— kanigid-kanawan! Post a di agressat. Pammaneknek nga ipatpategda ti nakaparsuaan. Pangbanniit kadagiti umili.

Ngem kalpasan ti panagmula, asino kadakuada ti namagtalinaed ti pannakatarabay dagiti naitukit? Apay nga awan man laeng dagiti limmangto a nakaiwayatan dagiti tree planting nga aktibidad?

Idi pay a naibagbaga, naikankannawag ti kinapateg ti panangsangon ti kasasaad ti nakaparsuaan. Manon a tawen. Manon a dekada. Ngem aleng-aleng latta dagitoy a proyekto. Paglikliksabanda pay ketdi latta.

Dadakkel koman dagiti immuna a naimula iti amin a paset ti pagilian. Limmawa koman dagiti kabambantayan ken aglawlaw a limmangto. Ngem awan met ti makuna a sustainability ti ania man a proyekto. Papiktiur la ti adu.

Masaludsod pay no pudno met laeng a makatulong ti Magat dam iti Tanap. Wen, maysa daytoy a dayawtayo a puli . Agasem met ‘ta maysa a kadakkelan a dam iti Asya?

Ti maurnong ditoy a danum, saan met nga agserbi laeng iti Tanap— Tanap nga agsagsagrap iti didigra no bumsog daytoy ket masapul ti panagibulos iti danum. Kadakkelan a porsiento ti danumna ti maiserserbi iti Kamaynilaan. Isuda idiay ti agnamnam-ay.

Ti Tanap? Mabati nga agam-ammusay no adda didigra!

Kitaen laengen ti bungana. Apaman nga agibulos iti danum, adu nga ili ti lumned. Adu a sanikua, ken biag, ti madadael.

Naipuruakan ngata dagitoy nga ili iti proyekto a mangtiped koma iti epekto ti panagibulos iti danum? Uray sinankuankuansit la koma a drainage system. A masapul a di ipalubos a maappelan!

Wen, ta dakkel met ti mapaspastrek dagiti dam. Di ngata mayannatup a tulonganna dagiti agsagrap iti didigra no kasta nga agibulos iti danum?

Isu a kayat kano ita nga idarum ti gobierno ti Cagayan ti mangpatpataray iti Magat dam. Nagkurang kano ti administrasion ti dam iti pakaammo. Naladawda kano a nagkuti. Naladawda a nagibulos iti danum.

Ngem impetteng ti mangpatpataray iti dam a saanda a basol ti nakaro a layus iti Tanap. No ania kano ti inflow, ti bolyum ti danuma sumrek iti dam, kasta kano met laeng ti outflow wenno ti bolyum ti danum a masapul a maibulos. Dayta ket no nadanonen ti dam ti spilling level-na. Ken saan laeng met a ti dam ti nagtaudan ti danum a nanglapunos iti Tanap.

Ammuen kano a nasurok a 20 a dadakkel a waig ken karayan ti agayus met laeng iti Karayan Cagayan ti danumda. Kinapudnona, 20 porsiento laeng ti agtaud iti dam a danum ti Karayan Cagayan. Ti dakdakkel a porsiento, agtaud kadagiti makunkuna a tributaries (dagiti waig ken karayan iti aglawlaw).

Kinapudnona pay ketdi, dakkel a tulong ti dam iti di pettat a pannakalayus ti Cagayan ken Isabela. Inurnong nga immuna daytoy ti dakkel a bolyum ti danum (a nagtaud iti surong— paset ti Nueva Vizcaya) nga agdiretso koma iti Karayan Cagayan.

Ket no dina inaramid ti panagibulos, mabalin a madadael ti dam ket dakdakkelen a problema.

Daytoy a pinagpipinnabasol, awan ti turongenna. Sientipiko ti rason ti adda iti likudan ti dam. Adda met rason dagiti agpabpabasol ta apay a kasta laengen a pito a gate ti naluktan a dagus? Apay a dida sinakbayan ti nagibulos? Ammoda kano met nga adda sumungad a bagyo. Ken nabayagen nga awan sardayna ti tudo iti Tanap.

Ti napaypayso a solusion dagitoy a sangsanguentayo a didigra, allawig ket adda laeng kadagiti imatayo. Saan koman nga ipapaaweng laeng, saan laeng a panaginkukuna dayta panangpalangto iti aglawlaw. Ipapati dayta tree planting a manamnama a long-term solution dagitoy a parikut.

Kumarkaro dagiti allawig. No ditayo agkuti, dadaelenna ti tunggal maysa kadatayo. Uray pay dagiti nagnamnam-ay iti nakaparsuaan. Padapada. Masdaawak laeng no kasano a makaturogda pay kadagiti makitkitada a kinaay-ay-ay dagiti umili nga agsagsagrap iti bunga dagiti aramidda! Dida ngata maldaangan? ●