Ti anniniwan ti init (Maikapat a paset)

Binugtakko manen dagiti aso. Immalisda laeng ket intuloyda manen iti nagtaguob.

“Bay-amon!” kinuna ni Amang ket napartak dagiti askawna a nangkamang iti hexagon a linong. Pinidutko met ti badang ken kinargaak iti bala ti eskopetak. Ngem awan ti napaliiwko a karkarna iti aglawlaw. Nabayag daydin adda naiyaw-awan a beklat a kasla luppo ti kalukmegna. Awan ti agbasakbasak a banias ken sunggo ta di pakawanen dagiti aso. Ngem apay a nairaman nga agalburoto dagiti baboy, kabalio ken baka? Apay nga agtaguob dagiti aso?

Nagsardeng ti panagalburoto dagiti dinguenmi idi naakas ti nangisit nga ulep a nangbalkot ti init. Kinudkodkko ti di met nagatel a tuktokko. Ay, mabagtitak, dedeng!

Tallo limon pay ti inwarisko a mais a kanen dagiti manok ken ganso a naulimek manen ti inda panagtuktok. Saankon a nasiputan dagiti aso. Agngatngatingaten a nakaidda dagiti kabaian iti sirok ti akasia. Natalnan dagiti kabalio iti koralda. Agsussuso manen dagiti burias. Nakailaden ti bula. Nanglangitak idi adda agbalbalayen ti mugingko. Sangaagpansan ti barikawwet iti lulonak!

Inasitgak ni Amang a nakarukob ken naiparabaw iti tugaw ti kannawan a sakana, a nangitukolanna ti kanawan a sikona a nagtapaya. Petpet pay laeng ti kannigidna ti Biblia. Pattapattaek a nakapigket dagiti matana iti matmaturog a baybay.

“Adda nadlawmo iti arubayan?”

“Awan, Amang…”

Inukasna ti pannimidna ket nagdalikepkep. Dina pay inikkat dagiti matana iti baybay.

“Kadakami idiay Bicol, no agalburoto dagiti dinguenmi, bumtak la ketdi iti mabiit ti Bulkan Mayon, Amang…”

Nagbaw-ing ni Amang, ket nabagas ti perrengna. Iti panagkunak, adda la ketdi  abalbalayen met ti mugingna.

“Manangngaasi ti Dios, sapay koma ta saan…” ket tinaliawna manen ti baybay. Nagnan. Inipusko. Nagsardeng.

“Apay kadi a tangtangadem ti sagumaymay, Amang?”

“Puorakto…!” Pasikig iti taliawna kaniak nga urayna la inlibbi ti isemna.

Urayak la napanganga ket nagduaak pay ti nangkudkod iti di met nagatel a tuktokko. Kinatawaannak pay. Ay, mabagtitak, dedeng!      

MAYO 13. Piesta ti Liccaong. Agrarambakkami kadagiti pumurok iti nasarpawan a sementado a basketbol kurt. Sala dayta uray no alas tres ti malem.  Maysa nga aldaw a ragragsak isu nga agmalmalem agingga iti tengnga ti rabii ti programa.  Ni katugangak ti pannakadaulo dagiti katalonan. Kakaisuna a kalkalpas ti panagapit kadagiti mais. No nagtudon, makumikomto man aminen iti panagisagana iti talon.  

Pagammuan, nadayyeg ti daga. Agtegteg, a sinaruno iti pannakayakayak. Kasla   nagungor pay ti baybay iti panagdengngegko a kunam la kaririingna a dinusor iti nabayagen nga inna pannaturog.

“Ne, apayen, tatang?”

“Agginggined!”

“Anian, nagpigsan!”

“Delikadonsan, Itong?” inyesngaw ni katugangak ket naimatangak nga inubba dagiti tagibian dagiti buridekda. Simmalipengpeng dagiti ubbing a nagsasangit kadagiti innada. Nagummongda ken intugawda ta dayta ti raed a mandar ken wagis ni Nana Sianang a balkat.  Masmasdaawak laeng no apay a nagungor ti baybay. Inkissiimko ken ni katugangak.

“Iti baybay sa ti sentro ti ginggingined,” kinunana ket nabasak ti lagaw dagiti paningkitenna. Kasla adda palpaliiwenna ta pasaray manglangit ken agtayyetayyek dagiti matana. Kasla kannaway a nangtengngaag iti baybay. No kastoy ti idiar ni katugangak, adda la ketdi ay-ayamen ti mugingna.

Nagpaut iti pito a segundo ngata ti ginggined. Kalpasan ti lima ngata a minuto, simmaruno manen ti napigpigsa pay a garadugod ti daga, napigpigsa ti tegtegna sa sinaruno ti panagyakayak. Napno ti aglawlaw iti sangsangit dagiti ubbing. Indauluan ni Nana Ikka ti kararag.

“Apo a Manangngaasi, taliawennakami…!”

Nagtinnaliawkami ken ni katugangak idi nagsardeng ti panagyakayak ti daga.

“Maur-uram diay balay ni Apong Iddo! Maur-uram diay balay ni Apong Iddo!” inyikkis ti maysa nga agtutubo a lalaki ket itudtudona ti daya.

Urayak la napamulagat ken napanganga ket diak ammon ti aramidek. Nabiglaak. Ay, mabagtitak, dedeng!

“Kapurokan, maur-uram ti balay ni Amang! Intay sebseban!” inlaaw ni katugangak.

“Wen, darsenyo! Tulongantayo ti amotayo!”

“Agtaraykayon!”

“Intayo amin, awan ti agbati!” mandar ni katugangak.

“Dakayo a lallaki, partakanyo!”

Paspas. Innuna. Awan sa ti nabati. Simmurot uray dagiti tagibian. Madanaganak.

“Darsem, Itong! Dagiti apokok!” inraed ni katugangak iti likudak.

Insiwet ti tarayko. Adda sadiay ni Amang, dagiti annakko ken ti asawak. “Diosko, taliawennakami…”

Ti tinabla ken nagatep iti pan-aw a kamalig ti maur-uram. Kunam la tumaytayab a bituen dagiti agparsiak a rissik ti apuy. Kasla maay-ayo pay ti apuy a manglamot iti atep a pan-aw iti panagpuyot ti puyupoy.

“Amang, ania ti napasamak?” Nagduaanna iti nagbaniekes a mangbuybuya iti mapupuoran. Nagdardarasak a nangguyod iti didos a hos nga ikamangko iti electric pump.

“Bay-am lattan a lamoten ti apuy! Awanen ti maaramidam pay.”

Napangangaak a nangkudkod iti di met nagatel a tuktokko.!

“Ania ti napasamak, Amang?”

“Pinuorak…”

“Ania ti kunam, Amang?”                                                                                                                                    

“Pinuorak, ania la ketdin aya, a tulpakmo, barok!”

Amaya, nagkatawa pay! Ay, mabagtitak, dedeng! Nadadael san ti ulo ni Amang, kunkunak ket minirak ti kinumotanen ti apuy a kamalig. Kumaribuso dagiti pumurok nga agsapul iti pagsebseb. Agsasangiten dagiti inna ken babbaket.

“Timba! agitimbakayo iti danum!!”

“Dagiti lata! Kargaan iti danum!”

“Tay hose, Itong! Pagandaremon a ti pump, ania pay la ti ar-aramidem, aya?” imbugtak ni katugangak a nangitudo pay kaniak. Arigna kilawennakon iti mulagatna.

“Bay-anyon!” impukkaw Amang a nangingato pay kadagiti imana. “Bay-anyon!”

Inulitna. Nagtitinnaliaw dagiti pumurok. Sa awan ti arimekmekda nga immasideg ken ni Amang. Agsalsaludsod dagiti matada. Nakalibas dagiti sumagmamano a timba ken lata kadagiti dakulap a nangpisang iti ulimek.

“Ania ti napasamak, Amang? Asino ti nangpuor iti kamaligyo?”

“Ibagayo no adda nagbasakbasak a sabali a tao ta balsenmi!” kinuna ni Mang Colas a kagawad ti purok. “Kimat laeng ti di mabales!” Nagmayor kano daytoy sadiay Bilibid.

“Siak ti nangpuor!”

       (Maigibusto)