Footer

Ti Arte Ti Komunikasion Ilokano 101 (Maika-13 a paset)

Adda kayaw ti lengguahe wenno sao (a kas colloquial ti language, a saan ket a sao a kas word). Ikut daytoy a kayaw ti dayag a naidumduma ken naramenan iti kinaidumduma. Dagitoy a kinaidumduma ket dagiti sumaganad  a nainaganan:

1. Addaan iti naannayas a pannakaurnos

2. Addaan iti aweng

3. Mabalin ti sao a pilien ket ilinteg ti killona wenno paamnuten pay ti kinalintegna.

4. Addaan iti naannayas a panagsisilpo wenno panagkakayyamet dagiti balikas.

5. Ti sao ket ar-aramaten

6. Ti sao ket naisakab iti kultura.

7. Ti sao ket agbalbaliw.

Dagitoy dagiti naidumduma a kayaw ti sao. Ania dagitoy ken apay ngata a timmaudda ken nasken a tumaud   ken naipangpangruna iti kinaadda dagitoy a naidumduma?

1. Addaan iti naannayas a pannakaurnos. Saan a sagursoran ken makaitdal no  literatura koma. Daytay pannakaibalikas ti maysa a linia a naannayas ken naurnos. Agsasagannad dagiti napili a balikas nga isu ti isawang wenno naurnos, nagsasagannad nga insawang. No isurat met, agkokonekta dagiti linia iti maysa a parapo ken maymaysa laeng a banag ti ibagbagada. Naannayas  met laeng a denggen no iyebkas daytoy a  sinurat.

2. Addaan iti aweng. Tunog iti Tagalog. Phonetic iti Ingles.   Malagipko, idi addakami iti elementaria, Iluko ti libro iti Grade 1. Ba-be-bi-bo-bu! A-aba. B-baka. K-kaka, D-daga… ken dadduma  pay iti ponetika. Agingga   ita, adda pay laeng makitkitak (uray iti Baguio) a kastoy a libro iti Iluko, a kaabay ti diksionario ni Juan Quimba, ken ti libro a Tagalog, a "Mona and Tiririt." Adda aweng, agpangato, agpababa, naalumamay, napardas, naannayas, nagubsang, nasuprak, nasam-it, makaay-ayo ken di makaay-ayo a denggen. A, adu dagiti aweng kadagiti balikas.

3.  Mabalin a pilien ti sao ket ilinteg ti killona wenno paamnuten pay ti kinalintegna. Addaan iti grammar. Ket no addaan iti grammar, makaputarka   ngarud iti naannayas  met a composition. No grammar ti pagsasaritaan, napili dagiti balikas ken maiyannatup  la unay ti ibagbaga wenno isursurat. Maibilang met a maysa nga  arte ti kinaurnos ken pannakaiparangna. Isu  ngarud nga adda makunkuna nga arte ti komunikasion. Ti sao ket pilien ken urnosen. No isuratmo, piliem dagiti balikas nga isuratmo kasta met laengen no inka iyebkas. Ta no saan a napili dagitoy, saan nga agsasagannad wenno awanan iti grammar ket tumaud ti saan a panagkikinnaawatan. No addaan iti grammar, naurnos daytoy ket mangipaay iti naannayas a komunikasion.

Paammnuten ken iluten ti killona. Mabalin a korehiren kalpasan a naibudak a naisurat wenno naisawang. Typo error man wenno wrong word used daytoy, wenno ania   la  ditan a saan a maitutop a pannakaaramat. Nasken a makorehir ken maurnos.

4. Addaan iti naannayas a panagsisilpo wenno panagkakayyamet dagiti balikas. Maysa nga arbitrario wenno arbiter a mangited iti panagkakamet wenno panaguurnos. Adda impluensiana. Kas koma ti surat ti sainnek, marikna daytoy a kas iti sainnek iti dung-aw.

5. Ti sao ket ar-aramaten. Continuous a panagaramat. No saan a maaramat daytoy a sao wenno lengguahe, mapukaw met ti maysa a puli ti kinaasinona. Adun ti matmatay a sao wenno lengguahe iti lubong agsipud iti kinaawanen ti mayat pay nga agsao itoy a sao.

Daytoy pay ti kaunaan a sapulen dagiti antropolohista no mangidatagka iti akreditasion ti maysa a puli a kas maibilang a maysa kadagiti indigenous tribe. Ania ti saoyo? Ania ti naganna? Mangilanadka man iti sumagmamano? Otentikado met laeng dayta?

No awan ti sao ti maysa a puli wenno tribu, kasano ngarud a makunam a puli wenno tribo dayta?

Ta adda latta nga adda ti saoda a naikannawidan ti puli wenno tribo. Kasano ngarud a makunam nga Ilokanoka, no dimo  met gayam ammo ti agsao iti Iluko no di ket anggalogka  wenno ingliserka.

Ket kasano met dagiti Ilokano ken Ilokana a kabainda ti bukodda a sao, kunam? Kuna ni Rizal: ti dina ammo nga   ipateg ti bukodna a sao ket nabangbangsit pay ngem iti nalaes nga ikan.

6. Ti sao ket naisakab iti kultura. Wen, kanayon latta nga agkuykuyog dagitoy a dua. Saanda nga agsina. No ania ti mailadawan iti kultura, isu   dayta ti iladawan ti sao.

Isu a no kunana a nagsuratka iti nakail-ilokano, maipapan daytoyen iti kultura ni Ilokano. Naisakab ti sao iti kultura.

7. Agbalbaliw met ti sao. Wen,  dumur-as   met ti sao. Agbulod. Bumulod. Agpabulod. (Basaen ti “Dagiti Linteg iti Translesion” a salaysay toy numo a rummuar iti daytoy nga isyo.) Agputar pay daytoy. Kasdiay ti panagdur-as ti sao. Agbalbaliw iti panaglabas ti panawen. Aglupos. Adda ibatina ken adda met adaptarenna.

Pagarigan laengen ti balikas a mannursuro, itan, manmano ti mangaramat kadayta ta nalaklaka metten nga isurat  ken baliksen ti titser.  Agbalbaliw ti sao. Saan laeng nga iti Iluko, uray dagiti major languages a kas iti English ket dimteng met ti inda   panagbaliw.

TALLO A TEORIA NI DAVID BERLO MAIPAPAN ITI PUNGANAY TI SAO

1. Pinagsisilpo a simbolo

2. Limtaw a di naigagara

3. Tapno mabukel ti maysa a lugar

 1. Pinagsisilpo a simbolo. Isu daytoy daydiay kunatayo a naikitikit kadagiti diding ti kueba a ladawan ken simsimbolo. Kadagiti naikitikit iti bato wenn papyrus. Kadagiti naikitikit kadagiti lawas ti kawayan. Kadagiti ubbak ti kayo. Kadagiti simbolo a borda dagiti ules, ikamen, bado, ken uray kadagiti tato dagiti babbaket ken lallakay. Punganay amin ti sao dagitoy. No awanda wenno awan dagitoy, awan met ngata ti sao.

2. Limtaw a di naigagara. Isu daytoy dagiti di naigagara wenno inggagara a coined word (pinutar a sao), sao iti kalkalsada (slanguage), dagiti sao dagiti bading ken tibo. No dumngegka iti panagsasao dagiti bading, addaanda iti kabukbukodan a termino a pinutarda a para laeng kadakuada  tapno maisinada, no di man mailemmengda iti gimong ti kayatda nga ibaga a dida agsagrap iti diskriminasion.

Uray dagiti saan a kameng ti third sex, adda latta  met dagiti coined words. Lalo idi panawen ti hippies, adu ti limtaw a sabali a sao a saan a masarakan iti diksionario. Gapu ta agbalbaliw ti sao a kas nakunatayo itay, sabali manen ti timpuar kalpasanna. Ket iti panagtulid ti panawen, adu dagiti mainayon a sao iti agdama a sao. Paset amin dagitoy ti panagbalbaliw ken itataud ti maysa a sao, naigagara man ken saan a naigagara.

3. Tapno mabukel ti maysa a lugar.  Isu met laeng dagiti dinakamattayo iti ngato a nasken ti kinaadda   ti kabukbukodan  a sao ti maysa a puli wenno tribo tapno maibilangda a kas kameng ti indigenous people. Limtaw ti maysa a sao wenno dialekto a para laeng kadakuada iti dayta a lugar. Isu nga adda lugar ni Itawis, ni Gaddang, ni Ilokano, Waray, ni Samal ken dadduma pay.

Instrumento ti komunikasion ti kinapateg ti maysa a sao, agiwaras ken agited iti impormasion, panagmaymaysaenna iti maysa a pagilian ken agaramid kadagiti maparnuay a bunga iti muging.# 

, ,