Ti bayrus

PANDEMIC kanon ti COVID-19. Nagsaknapen iti nadumaduma a pagilian. Nangrugi a nadiskubre itay Disiembre 2019. Ngem di naikkan iti importansia. Ket sa laeng nagallangugan iti iseserrek ti Tawen 2020.

Natangig pay laeng ti pagilian idi damo. Nagtalinaed ngamin a COVID-19-free iti laksid ti panagwarasnan iti nadumaduma a pagilian. Proud ngarud dagiti otoridad a nagpapainterbiu iti media.

Agingga nga adda nagpositibo. A nanayonan a nanayonan. Agingga a naalarma ti gobierno. Naipatungpal ti community quarantine iti Kamaynilaan. Nasuspinde dagiti klase.

Simmaruno dagiti lider kadagiti probinsia iti mandato ti Presidente.

A nagresulta iti panic-buying. Naibus dagiti alkohol kadagiti pagtagilakuan. Adu ti nagpakiaw. Iti laeng Kamaynilaan ti kasta a pagteng idi damo. Ngem iti panag-Code Red ti pagilian, immaboten iti probinsia ti pannakaibus daytoy. Immuna a nagkurkurangan ti suplay a facemask. Sa ita, ti alkohol.

Naggilang ti panunot ni Tata Sabas itay napan nagimaro kadagiti produktona idiay palengke. Sangkaistoria dagiti malabsanna ti awan kanon a magatang nga alkohol iti sibubukel nga ili. Nangngegna pay a nagwaras kano iti peysbuk a nasamay ti saba a pangkontra iti bayrus.

Napangilangil laeng itay damo. Ta apay ngamin dayta alkohol a pagiinnagawanda? Adda met sabon a mabalin a pagdalus!

Saba, mabalin a pangkontra iti bayrus?

Agingga a dimteng dayta gilang iti panunotna.

Nabayagen nga albulario ni Tata Sabas. Laklakaenna laeng nga agasan ti lamlamiis iti bagi ken pagbabaen ti nangato a gurigor. Uray pay dagiti kunada a naikontrada ti agbinulan a bisitada, awan nanaayna no isun ti mangiggem iti pasiente. Agsandok pay kadagiti nakagat ti uleg, pusa ken aso.

Nalaka laeng ti pagsingirna. No ania pay ketdi ti adda nga itangdan dagiti agpaagas kenkuana, awatenna a sitatallugod.

Isu a kasta laengen ti kinalatakna. Immabot payen kadagiti kabangibangda nga ili.

No apay a kasta kaepektibo ti wagas ni Tata Sabas, mamati ti lakay a gapu kadagiti al-alaenna a ramut ken tubbog ti lanut iti kabambantayan iti barangayda.

Babaen ti naipaltiing kenkuana, nasarakanna dagiti masapulna nga agagas.

APAGSANGPET ni Tata Sabas iti balayna iti panaggapuna iti kabambantayan iti dayta a malem, rinugiannan nga aramiden ti napanunotna. Iti sanguananna, adda sangalitro a tubbog ti lanut, ramramut ken bulbulong. Ken dagiti nagawangan a plastik nga inurnongna ken pinaalana kadagiti appokona. Ken sangabaldi a danum.

Dua ti anakda, a naasawaandan nga agpadpada, iti daydi pimmusayen nga asawana. Ni Manong Cardo nga inaunaan, a dua ti annakda ken ni Belinda nga asawana, ti kasolaranna. Binagaan ti anakna nga agkakabbalayda laengen ngem saanna nga inawat. Kaykayatna ti agmaymaysa iti kalapaw a pagagasanna. Narigat no makikabbalay ta baka mariribuk dagitoy no kasta nga agadu ti pasientena. Sa maysa, dina katunosan ni Manang Belinda. Mannanao ngamin daytoy. Natangig ken kasla isu la ti husto.

Nabayagen nga us-usaren ni Tata Sabas ti tubbog ti naipaltiing kenkuana a lanut. Ilalaokna daytoy iti lana ti niog a pagilutna. Kasta unay ngarud ti siddaaw dagiti “pasientena” no kasta a payawidanna ida iti lana a nalaokan iti tubbog ti lanut a pagsapsapoda tunggal malem. Kasano, ti nakalitlitnaw a lana, agmaris puraw a nakapalpalet no makulogkulog.

“AGAGASKAYO pay laeng, lilong?” inamad ti lalaki a bisita ni Tata Sabas iti dayta nga agsapa. Duada a dimteng nga iti panagkunana, agassawada. Nagkalubbonda iti motorsiklo.

“Wen, a, barok. Apay, aya, a nasaludsodmo?” inamad ni Tata Sabas. “Dumanonkayo.”

“Baka ngamin no saanen, lilong, gapu iti dayta pammilin a sosial distansing kano,” kinuna ti sangaili. Inatibayna ti kaduana nga impatugaw iti katre a pagagasan ni Tata Sabas.

“Asawam?”

“Wen, lilong. Madi metten ti bagbagina a nabigatan. Isu nga immaykami man uray nakaam-amak dayta damag a kobid nayntin. Aglalo ita ta awan payen ti magatang nga alkohol a panglaban kano.”

Napaisem ni Tata Sabas. “No alkohol laeng, saan a problema. Adda naaramidko a kas kasamay ti alkohol.”

“Agpayso, lilong?” magagaran la unay ti lalaki. “Gumatangkam man ngarud naimbag la a proteksion. Aglalo ket kanayonkami iti kalkalsada nga aglakolako iti nadumaduma.”

“Dikayo agdanag, maaddaankayo damdama. Agasak pay ni baketmo, barok.”

SIPUD idi inikkan ni Tata Sabas dagiti agassawa iti pormulasionna, immadu nga immadu dagiti pasientena. Dagiti dadduma, saan nga agpaagas ti rantada no di ket ti pormulasion nga imbagbagana a salaknib iti ania man a klase ti bayrus. Agdudupudop dagiti tao ta awanen ti magatangda nga alkohol.

Ket iti tunggal rabii nga agin-inana ni Tata Sabas, napalalo ti ragsakna ta nawadwad ti aginaldaw a sapulna. Dagitoy ti igatgatangna iti kanen dagiti sangapulo a baboyna. No agtultuloy ti kasta a gasatna, saan a bumurong a makaipatakderto iti napintas a pagyananna. Bay-annan ti pinatakderna a balayda nga agassawa ta isu la ngaruden ti pagnaedan ti pamilia ti anakna.

Ngem nagngudeng met laeng iti dayta a napanunotna. No agbalay iti napia bassit, baka sabali ti panunoten dagiti kalugaranda. Isu a namaymayat lattan nga agbiag a simple— simple ngem magatangna amin a kayatna.

Bisita ni Tata Sabas iti dayta nga agalas dies iti agsapa dagiti opisial ti barangay nga indauluan ni Kapitan Itong. Kas iti sigud, adu manen dagiti pasientena.

“Addakayo met, kapitan,’ kinunana. Insardengna pay laeng nga agasan ti maysa nga ubing nga adda gurigorna. “Ania kadi ti maipaayko?”

“Immaykami, angkel,” kinuna ti naubing pay a kapitan, “ta maipuon itoy agraraira a bayrus iti sangalubongan.”

Nagkikinnita dagiti “pasiente” ni Tata Sabas.

“Naingeten ti pannakaipatungpal dagiti pammilian kas koma iti social distancing,” intuloy ti kapitan. “Maiparit itan ti basta rummuar lattan. Ken ti adu a panaguummong. Aglalo ket positibo nga addan biktima ditoy probinsiatayo.”

“Saanak ngaruden nga agagas, kapitan?” inamad ni Tata Sabas.

“Koma, angkel. Para met laeng iti proteksiontayo amin daytoy. Agtitinnulongtayo a mangpaksiat iti dayta a bayrus.”

“Kasanon ti pagbiagko?”

“Saan met ngata a sika ti awanan la unay, angkel. Ken maysa, adda ti barangay a sidadaan a tumulong kadakayo no kas pangarigan laeng.”

NGEM saan latta a naipawil ni Tata Sabas dagiti tao a mapan kenkuana. Ngem gapu ta maipariten nga agagas, ti lattan pormulasionna ti ilaklakona. Napia daytoy ta saannan nga iggaman ida ken apagbiitda laeng.

Para ken ni Tata Sabas, ituloyna latta koma ti agagas ta kakaasi met dagiti tao nga awan pagpaospitalda. Total nasamay met ti wagasna nga agagas kadagiti simple laeng nga an-annayen. Ngem ania ngarud ket nabagaan metten!

Sabagay, adda ti pormulasionna a mangyul-uli latta kenkuana iti nawadwad a kantidad. Patienda la unay ti kinasamay daytoy a duktalna.

Iti dayta a malem, health workers ti simmarungkar ken ni Tata Sabas.

“Nadamagmi, tata,” kinuna ti pannakalider dagitoy, “ti kaadda ti ilaklakom a pangparmek kano iti bayrus.”

“Aklonek dayta, mam,” kinuna ni Tata Sabas. “Bukodko a pormulasion daytoy ket mamatiak iti kinasamayna.”

“Isardengtayo koman ti aglako pay, tata. Maikaniwas daytoy nga ar-aramidenyo. Ammom met a di nagdalan iti panangarisit ti Food and Drug Administration ti ilaklakom a produkto. Mabalin a maibaludkayo.”

“Awan pay met, mam, ti reklamo dagiti linakuak. Napaneknekanda la ketdi ti kinasamayna,” inkalintegan ni Tata Sabas. “Umad-aduda met latta nga umay aggatang. Kayatna a sawen, nasamay a talaga a salaknib iti dayta a bayrus!”

“Saantayo koman nga ipilit pay ti rasontayo, tata. Sumurottayo iti paglintegan tapno saantayo a maisagmak.”

“Saanko met a pilpiliten dagiti umay aggatang, mam. Sa maysa, awan met laeng ti magatangda nga alkohol. Isu nga agsapulda iti mabalin nga isukatda.”

“Tata, dumakdakkel daytoy bayrus a parikut ti pagilian. Saantayo koman a mainayon pay. Ania ti ammoyo no dagiti umay aggatgatang kadakayo ket positibo gayamen iti bayrus? Di maalisankayo pay? Kayatyo ngarud a maipasayo met kadagiti appoyo?”

Apagapaman a napaulimek ni Tata Sabas. “Yad-adayo laengen ni Apo, mam. Sa maysa, mamatiak iti kinasamay ti pormulasionko.”

“Ala, naibagamin ti rantami, tata, ket adda kadakayon. Didakamto koma laglagidawen, no bilang ania?”

Agwingwingiwing ni Tata Sabas idi makalikud dagiti bisitana. “Diyo ketdi kayat ta makatulongak,” impugtit ti unegna.

NARIING ni Tata Sabas a kasta unay ti uyekna iti dayta nga agsapa. Nagdanag ti anakna ta amangan no kinapeten ti bayrus. Dagus a nagtomar iti pagag-agasna kadagiti pasientena. Linaokanna payen iti nakudkod a ramut a pagag-agasna met laeng iti gurigor. Sakbayannan ta amangan no sumaruno ti panagbara ti bagina.

Ngem dua aldawen, saan met laengen a maim-imbag ti uyek ni Tata Sabas. Sineknan met laeng iti danag. Namak payen no napasaan iti bayrus dagiti agsasaruno latta a “pasientena”? Nagpaitaray a dagus iti ospital. Gapu iti klase ti trabahona, dagus nga in-quarantine-da.

Narikna ni Tata Sabas ti rigat ti ma-quarantine. Sangapulo ket uppat nga aldaw nga awan ti mabalin a mangbisita kenkuana. Saan met a mapalugodan a rummuar iti kuartona. Dagiti lattan health personel ti mapmapan kenkuana a permi ti pannakabungonda iti proteksionda kano met.

Nagdalan ketdin iti pannakaeksamen no adda kenkuana ti bayrus. Ket no agpositibo, kapilitan a pati met ti pamiliana, agkwarantinda.

Yad-adayom, Apo, naitanamitim ni Tata Sabas iti dayta a kinaagmaymaysana. Karuruar ti nurse a nangala iti temperaturana. Saan gayam nga ang-angaw laeng ti bayrus, nakunana pay. Sapay ta agnegatiboak, Apo. Ikarik a sumurotakton kadagiti pammilin. Tulongannakami nga annakmo. Pukawemon daytoy a nasakit…