Footer

Ti burburtia ti biag ken dagiti mabisin a tanem (Maudi a paset)

Sinennaayan ni Santos ken nginilangilanna dagiti agkaiwara a nakanganga ken mabisin a tanem iti aglawlaw ket leppayen ti abagana a nagawid. Nadagsen ti barukongna. Nagrubuat a dagus. Dua a bag dagiti lupotna. Pinabesbesnan ti flatboat nga agpaili. Kaduana ni katuganganna a lalaki a nakaawat met iti panggep ni Santos. Nagsaritaandan a nalaing daytoy a banag. Tinton katuganganna a lalaki ti mangilawlawag kadagiti dua nga annakda…

“Pakawanennak, lakay, pakawanennak koma, pangaasim…” nairut ti arakup ni Landa nga agsasaibbek kalpasan ti dua a lawas a panagpukaw ni Santos. Pinatakder ti katuganganna a lalaki ti tanganna idi nalimed a nagsabat dagiti matada ken ni Santos sa timmallikud ket sinarunon ni di matimtimek a katuganganna a babai.

“Baket, sika laeng ti nakadap-aw iti kolehio ditoy purok. Imbes a sika ti mangiwanwan kadagiti padam a babbai, ayonam met dagiti aramidda a saan a nasayaat. Yanna ti inadalmo iti social work?” medio pabugtak ti tono ni Santos.

“Agbalbaliwakon, lakay, agbalbaliwakon!”

“ANIA?” nagrupanget pay ni Landa a naipasir ni Santos iti lawag ti petromax iti paraangan. Isimsimpanan ti kitang a pagkalapna ita a sardam.

“Napintas met ti panggepna. Apay a dimo tulongan? Apay a dimo ipakat ti inadalmo kadagiti kapurokam?” binagi ni katuganganna a lalaki kalpasan nga impugtitna ti pinadisna.

Nakatallikod ni Landa a mangbuybuya kadagiti lawag dagiti silaw dagiti mangngalap iti naulimek a baybay.

“Malagipmo pay ni John Carlo a kabordmetko idi? Empleado itan iti DSWD provincial office. Nangted iti referal. Agtinnulongta koma, baket!”

Makalawas pay, sinangailida dagiti dua a babbalasang manipud iti Plan International nga immay nagpaliiw iti purokda. Kunwari kaanakan ni Santos ida nga umay la agbakasion. Naraniagen dagiti mata ni Landa a nanguyog kadagiti sangailida a namalaybalay ken nakiummong iti dua a lawas — ken nakitung-itda pay!

Kalpasan ti makabulan, tallo manen a babbai manipud met laeng iti Plan International ti napan iti purokda tapno organisaenda dagiti babbai: maysa kadakuada ti eksperto iti salun-at, maysa ti nalaing nga organizer, ken maysa kadakuada ti nangisingasing iti pannakapaadda ti panguartaan dagiti babbai iti purok ken impasiguradona pay ti two hundred fifty thousand pesos a non-interest loan. Ni Landa ti napili a mangidaulo iti Gunglo Dagiti Babbai iti San Simon: gimmatang ti gunglo iti salambaw ken maysa a bulibuli ket naidaing dagiti nakalapan daytoy  ken nailako dagiti dadduma; ti pay gunglo ti aggatang ken mangilako met laengen kadagiti nakalapan dagiti lallaki; di maatianan ti gasolina a lako dagiti babbai ket naiyaw-awan ti sugal ken aramid nga awan kaes-eskanna; ti Plan International ti nagbirok kadagiti komersiante nga agangkat kadagiti lako dagiti babbai ken nangiwanwan iti umno nga aramidenda. Kinasarita met ni Santos dagiti lallaki nga agaramidda iti fish cages iti karayan. Adalem ti karayan ken nalawa isu a dakkel ti potensialna para iti fish cages iti tilapia ken bangus.

“Ditay met ammo ti agaramid iti fish cages!”

“Agkalapak laengen idiay baybay.”

“Inyumanko daytoy iti TESDA – Technical Education and Skills Development Authority – ket nayatda met nga umaydatayo sanayen babaen ti programada a village technologies.”

“Ania dayta a village technologies?”

“Maysa a training-cum production scheme. Isurodatayo, superbisaran, garantisaran iti pagbulodantayo iti pundotayo iti panagtarakentayo iti tilapia.”

“Bangus koma pay a!

“Ken takulit ta nanginngina!” Takulit kunada iti lapulapu…

TI gunglo dagiti babbai ket nagbalinen a San Simon Producers Cooperative ken addaan payen iti bukod a refrigerated storage; komersianten ti kaaduan nga inna iti purok nga agangkat kadagiti lako ti kooperatiba a daing, tinapa ken sadiwa nga ikan. Dagiti saan a nagkomersiante ti sueldoan ken katulongan ti kooperatiba; saan laeng a dagiti mangngalap iti barangay ken kabangibangna ti umay aglako iti nakalapanda no di pay dagiti dumna nga ili; adda dua a fishing boat a kukua ken patarayen ti kooperatiba ket dagiti taga-San Simon a mismo ti tripulante; kalpasan ti sangapulo ket lima a tawen, kongkreto aminen a balay iti San Simon; saan laengen a sibitsibit ken de-motor a bangka ti makita no di pay refrigerated van, SUV, pick-up, passenger dyip, ken traysikel; adun dagiti professional nga annak ti San Simon a pakaibilangan dagiti dua nga annak da Santos ken ni Landa…

Ket ita a bigat ti Sabado, binang-esan ni Sangguniang Bayan ti Sto. Domingo, Santos Sandoval, ti umapgad nga apros ti puyupoy manipud iti agung-ungor a baybay. Pinerrengna ti kimmuronan nga init iti kuntirad ti Isla-a-Bantay Akasha a nangisaknap iti bimmalitok a raya kadagiti bura dagiti nagburak a dalluyon iti katangriban iti abagatan; kadagiti arigna a nagdedekket a palapala a pagdaingan ti ikan iti puraw a kadaratan a sanguen ti purok; kadagiti pasig amin a kongkreto a babbalay nga agpipinnangato dagiti antena ti telebision; iti deppa dagiti kanatengan a bangkag a palpalayasan dagiti electric pump nga agtunged kadagiti katurodan iti lauden ti purok a minulaan ti kooperatiba dagiti babbai iti pinia ken saba ken kalamansi; kadagiti tuktok dagiti niog ken dagiti logo a yan dagiti manarawitwit a billit-balay; iti pasdek ken refrigerated storage ti San Simon Producers Cooperative. Binang-esan manen ni SB Santos Sandoval, dagiti aglungsoten nga aragan ken kaykayo ken rutruting ken lamlamen nga intakdang ti dalluyon. Immisem kalpasanna, ta aramidenda a compost dagiti intakdang ti Lingayen Gulf a rugit; adda  kongkreto a pagaramidanda. Ti compost ti maaramat a ganagan kadagiti mulada a sangapurokan, kangrunaanna ti kooperatiba.

Inyabagana ti tabukol a pinidutna iti hood ti pampasahero a dyipna iti sirok ti kamantiris kalpasan nga imbarikesna ti alat. Nagminar ti dimmalem a kudilna iti nabisked a maselna. Nagsasarunon a naimarka dagiti tugotna iti puraw a kadaratan a sursuroten ti immatiddog nga anniniwan a kumamang iti sabangan iti laud-nga-amianan. Awanen ti panunot ni Santos, no mabaddekanna man wenno saan dagiti agkaiwara a nakanganga ken mabisin a tanem…

NABARINGKUAS. Agdadarandan ti panagangesna. Nagduaanna ti nanglidlid. Kapamin-uppaten a natagtagainepna daytoy nga eksena. Apay nga agsublisubli, dinamagna manen ti bagina. Panipngeten ti duyaw a lawag manipud iti bassit a lampshed a naiparabaw iti lamesita iti sikiganna. Inaninagna ni baketna a nargaan iti turog. Kinuyegyeganna ti lam-ek ket kinarawana ti ules a sabongan iti kusayan ket inlak-amnan a kinumotan ni baketna. Ammona, madamdama pay, agsapan. Ay-ayamen ti mugingna ti nabaneg ken natayag a lalaki iti tagainepna a nangisaruag iti tabukol iti teppang ti derraas, ngem saan nga ikan ti tinabukolanna no di tattao: nabarbartek,  agraragsak, maul-ulaw. Maawatanna itan ti buya. Babaen ti lawag ti init a simmirip manipud iti naakas a nangisit nga ulep, nairupaannan ti kinaasino ti lalaki. Immisem…#