sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Ti buyon iti purokmi

BUYON, kunami ditoy barangaymi (a paset ti ili ti Ballesteros), iti alog iti abagatan ti purokmi nga Amianan. Iti abagatan daytoy, ti national highway.

Daytoy nga alog, segun iti istoria ni tatang, saan pay idi a nagennegenned. Sangsangkamaysa manipud iti nagbedngan ti Centro ken Brgy. Sta. Cruz nga agpadaya agingga kadagiti barangay ti Aparri kas iti Bulala Norte ken Bulala Sur. Nawaya ti danum nga agayus. Agakikid iti manipud tallopulo agingga iti limapulo a metro.

Gapu ta awan pay idi ti tambak a nangbingaybingay iti buyon, kumonal pay laeng daytoy. Nawaya ti asino man nga agala iti mabalin a pangbiag iti pamilia: balangeg, ballaiba, birabid, leddeg, bisukol ken lames. Nabaknang kadagitoy ti buyon.

Nupay kumonal, adda idin agtagikua. Laeng ta dida mabalin a puritan ti asino man nga agala kadagiti nasao a pagnumaran. Ken gagangay iti agkakalugaran, awan ti agiinnimut. Gapu itoy, kas nasaon, nawaya ti asino man a nagaget nga agarnas ken agmarutmot iti agserbi iti pamiliana.

Kuna pay ni tatang, idi panawenda a nalutlot pay laeng (no nepnep) ken natapok (no kalgaw) ti dalan, uso ti kalesa a wagas ti transportasion. Mabilbilang iti ramay ti adda demakina a luganna. Ngarud, ti kalesa ti kangrunaan a lugan.

Ti ruot a kangrunaan a taraon dagiti kabalio nga us-usaren dagiti adda kalesana, naruay iti buyon. Nagbalin ngarud a pagsapulan ni tatang ti aglako iti ruot kadagiti kutsero. Dies sentimo kano idi ti sangareppet a mabalin a sangaarakupan ti maysa a nataengan. Dakkel idi daytan a kantidad.

Tunggal malem, mataratar dagiti adda kalesana iti kalsada a batog ti pagtaengan da tatang. Nakapilada nga aggatang iti ruot. Dakkel a pagyamyamanan ni tatang (baro pay la idi) ta uray kaskasano, makatulong iti kasapulan ti pagtaenganda. Ken balonna pay nga agbasa dagiti mapaglakuanna.

Idi agtanoy, nauso ti pannakatambak ti paset ti buyon. Naikkan iti ideya dagiti akinkukua a nasayaat daytoy a pagbalinen a piskeria. In-inut, tinawen, no kasta nga agbaba ti danum, a nagenned babaen ti pannakatambak dagitoy. Ngimmato a ngimmato dagiti tambak iti panaglabas ti panawen.

Iti panagbalin a piskeria ti alog, adda nairanta a pagayusan ti danum iti bandana’t abagatan. Aripit, kunami. Daytoy ti pagdiretsuan dagiti sobra a danum kadagiti napagbalinen a piskeria.

Nupay kasta a napiskeria ti buyon, nagtalinaed latta a buyon ti awagmi. Narigaten a maikkat.

Ket iti tambak a mismo a batog ti family house da tatang ti nagserbi a pagnaan dagiti kapurokanmi iti panagpahayweyda iti abagatan. Saandan a magna pay iti lipit iti tengnga ti purok a sumalpot iti laud a nagbedngan ti barangaymi ken ti Brgy. Sta. Cruz (wenno iti Brgy. Palloc no ti agpadaya). Pangalistuan a dalan ti tambak dagiti piskeria.

Ngem no adda lugan, iti pay laeng lipit ti kangrunaan a dalan.

Iti kaadda ti puotko, mabalinanmi pay laeng a talonen ti buyon no kasta a dumteng ti kalgaw. Iti pannakapenned ti buyon, kalgaw no kasta a main-inut a mabbatan. Sakbay nga agmaga ti buyon, natalonminton. Agsangapulo a tungbo ti maap-apit idi tunggal piskeria. Saan ngamin a matalon amin ta saan nga agpapada ti kaababaw/kaadalem ti pasetna. Mangrugikami iti igid nga agraep. Surotenmi dayta nga agpatengnga iti in-inut a pannakaabbatna.

Ditoy a napadasak ti aramid iti talon. Ngem di nagbayag daytoy ta idi agleppasakon iti hayskul, manmano metten a maabbatan ti buyon. No maabbatan man, nasapa metten a dumteng ti napigsa a tudo a manglapunos manen ket di pay no kua agbalin nga apiten dagiti intukitmi. Sayang laeng ti bannog.

Napasamak dagitoy idi nagbaliw ti tiempo— ‘tay kunada nga adda ditan ti climate change a mapaspasamak iti sangalubongan. Sipudna saanmin a taltalonen uray no agabbat iti kalgaw. Ketdi, alistuanmi a mulaan iti kammotit a mauggotan. Ken utong kadagiti tambakna.

Babaen kadagitoy a mula da tatang ken nanang, naisakadda ti panagbasami nga agkabsat. Kangina ti nateng no kasta a kalgaw ta awan ti makapagbalin iti ilimi gapu ta kaaduan ti mabangbangkag ti panaraten ti dagana. No ngamin kasta a kalgaw, nalaka nga agmaga ti daga ket makset dagiti mula.

Gapu ta nadam-eg ti daga iti buyon (uray pay iti tambak), saan parikut ni tatang ti agsibog. Nabaludbod pay dagiti mulana gapu ta nabaknang ti daga.

Elementaria ken hayskulak idi kapadesko ti agkurimes iti leddeg nga ipailakok ken ni nanang. Kasla di maawanan iti leddeg ti buyon. Binalde ti itakdangko basta sumalogak. Tagiragsakek la unay idi ti agkurimes. Saanko a mapanunot nga adda alimatek nga agkagat (nga idi agangay, napaksiat met laeng dagitoy).

Iti buyon a napadasak ti nagbanniit. Nagtanggaltaw. Nagliwliw. Ti banniit, isu ‘tay adda parispisna (mapan a dua a pie) a nakayasan a kawayan. Maitugkel daytoy sa subliananto kalpasan ti sumagmamano nga oras. Mabalin met nga agpatnag a nakaipakat no iti sumipnget nga impakat. Maappanan iti abaleng wenno alinta.

Ti tanggaltaw met kadakami, isu tay sanga ti kawayan a masalingsingan a nakaigalutan ti lawin. Abaleng wenno alinta met laeng ti mayapan. An-anusan daytoy nga ig-iggaman agingga nga adda dumawi. Nakaragragsak man iti rikna no kasta nga adda mapadawi.

Ti met liwliw, isu ‘tay sanganayon a kawayan (dagitay nakuttong laeng tapno nalag-an) wenno bulo a nakaigalutan ti lawin. Nabiag a babassit a lames (gurami wenno ar-aro), tukak-bat-og wennno dadakkel nga abaleng ti yappan iti dakkel a sima. Nairanta daytoy a dalag wenno attasi ti alaenna. Kas iti tanggaltaw, iggaman met laeng daytoy. Laeng, iti rabii ti kapintasan a panagliwliw. Anusan nga ipapauyas ti appan iti rabaw ti danum tapno maengganio dagiti dalag a mangsikbab kadaytoy no kasta a kasellag ti bulan.

No kasta pay a kalgaw, isu met ti panawen a karsanmi ken tatang dagiti rama iti uneg ti buyon. Saanko nga ikankano ti mapitakan. Maay-ayatanak nga agkammel. Nasingsingilak payen gapu iti dayta a paltat. Inton tumakdangkami ken tatang, bukel la ti matami ti awan pitakna. Mapno pay iti rupa gapu iti panagparisipis dagiti lames no kasta a mapaaatiananmin ti uneg ti rama.

No kangato ti danum iti buyon, ket nakaanaken dagiti pupok ni tatang a lames, isu metten ti panagsangpet dagiti billit nga aw-awaganmi iti biding. Agiinnuna dagitoy nga agsippayot kadagiti an-annak ti lames. Gapuna a sinuruannak ni tatang nga agsilo babaen ti maaw-awagan iti pabatay.

Pagdaksanna, no adda maala ti silok, no apay ketdi a maasianak met laeng iti billit. Patalawek met laeng dagitoy no kua.

Iti pay buyon, uray pitak iti lansadna, ti nakasursuruanmi nga aglangoy. No aldaw ti Sabado ken Domingo, mapmapno iti garakgak ken katkatawami ti buyon no kasta nga agdidigoskami. Pakalablabakanmi pay no saankami a paanawa.

Ti nakaay-ayat pay idi ubingak, ti tambak dagiti piskeria ti pagnaanmi no mapankami makibuya iti telebision (awan pay ti adda TV-na iti purokmi). Nagbalin a parikut daytoy dagiti nagannak. Kasano, arig di pay naiwarsi ti buggo dagiti kabaddungalak, nakalibasdan a mapan agbuya. Saandan a tumulong nga agiwakas kadagiti obra.

Gapu ta naruar pay laeng idi ti istoria kadagiti marmarna, napanunot ni tatang a tulongan dagiti padana a nagannak. Iti papanna panagliwliw iti dayta a rabii, napasungadanna dagiti ubbing a napan nagbuya. Dinaras ni tatang ti simpok iti rimmuok ti bayog iti nagsulian. Inulina ti maysa a puon. Idi asidegen dagiti kataebko, ginunggonna iti napigsa ti bayog. Sa nagasug iti nauneg.

Anian a buatit dagiti padak nga ubbing!

“Marmarna!” impukpukkawda a nagtataray. Sipud met daydin ti pannakatellay dagiti kataebko ti papanda panagbuya. Mapanda laengen no malem ti Biernes ken Sabado. Saan payen iti Domingo ta klase metten iti kabigatanna.

Pudno nga adu a padas ti inyeg ti buyon iti lugarmi. A lagip itan. Nupay kasta, agtultuloy latta ti panagrikus ti biag iti buyon. Kadagitoy, dagiti napadpadasak idi ubingak, isu met ti sursuroten ita dagiti ubbingko. Nupay naganusda pay laeng, napadasandan ti nakipagkaras, nagbanniit ken nagmulamula kadagiti tambak.

Naynay ita nga ibagbagak kadakuada nga ipategda koma ti buyon. Ta ling-et ken dara met ti nagpuonan dagiti appoda!  Ket no mapatan-ay daytoy, dakkel la ketdi ti papelna iti yaangesda iti nalukay. ●