Ti datdatlag a parsua iti Pebrero 29 (Maikadua a paset)

KADAGITI NAIKUR-ITEN a literatura, adda dagiti pakasaritaan a ti/dagiti karakter ket agkaarngi iti pisikal ngem agdumada iti pakabuklan ti pakasaritaan, a kas ti pakasaritaan ti sirena a nagduduma a bersion iti nagduduma sa puli ken pagilian. Ti makitak a rason iti panagkaarngi dagiti pakasaritaan ket posible a bunga ti impluensia iti immuna wenno simmurot iti trending iti dayta a panawen; a dagita ket madakamat ken maaramat, a makatulong iti innak panagsukisok.

Ket ni Manong Rino, a kas dadaulo kadagiti addaan iti naisangsangayan a talugading wenno mistiko iti Northwestern Luzon, ket dakkel la ketdi ti maitulongna iti innak panagsukisok iti tao-a-billit. Isu a dinanonko ita ditoy Brgy. Santa Clara a pagtaenganda – ni Manang Zeny nga asawana ken dua nga agtutubo (inaunaan ti babai ken buridek ti lalaki).

“Immawagak iti selpon kenni Ama Bolingit, ta agindeg sadiay mukod ti Bantay Catayagan, ket kunana nga adda kasta a pakasaritaan.” Kinuna ni Manong Rino, ket indissona ti nai-tray a dua a baso iti orange juice ket uppat kailgat a bibingka ken uppat a patopat. “Manipud adda puotnan, ammonan dayta a pakasaritaan, nga inallawatna kadagiti dadakkelna, a nangnangngegda met kadagiti immuna a kaputotanda. Nagtitinnawidanda, naglabas kadagiti dila dagiti henerasion. Kinatawaanna laeng ti bagina, no apay a dina masuratsurat idinto adda kenkuanan dagiti detalie; a dayta koma a suratenna ket maysa a master piece, ngem kas kadagiti dadduma a mannurat, intugotda ti piesada iti tanemda wenno imbatida tapno ti responsibilidad ket agpaay iti sabali a mannurat ta nalabit a dayta iti naitanin a kaikarianna.”

Nagmalangaak, saan a makatimek. Minatmatak lattan ti agtayag ngata iti lima kadapan ken pito a pulgada, nabaneg, pamugoten ta mannalon ken addaan iti naraniag a mata.

“Kasta met dagiti oral literature, nagtalinaedda lattan a kastanan, isu a di naikur-it, oral ngarud a makunkuna, he-he! Adu pay laeng dagiti Ilocano oral literature a salsaluadan dagiti raconteur ken masarakan kangrunaanna kadagiti away.”

Immisemak met, diak latta nagtimek ta urayek lattan dagiti sumaruno nga ibagana.

Kunana manen: “Laeng ta, bimmaaw ti interes dagiti henerasion ita a panawen. Kaadduanna ket didan agbasa kadagiti libro ti literatura wenno dumngeg kadagiti oral literature ta kaykayatda ti agbuya ken dumngeg lattan iti video iti selpon, tablet, loptop wenno desktop. Nagbalindan a parasite! Lalo a lumidem ti lampara ti kinatao iti panagbalbaliw ti panawen. Adda pattapattak a madegdegan ti situasion no maawan iti panangipateg kadagiti banag a mangparangrang ti pagsaingan ti puli. Isu nga akem pay ti Annabo ti agikur-it kadagiti pasamak tapno addanto reperensia dagiti sumarsaruno a mangipateg itoy pagesman.”

“Asino ni Ama Bolingit, Manong Rino?”

“Mannurat iti Ilokano, English ken Filipino, ngem ad-adda a dagiti folklore ti inna inlibro. Mannurat pay iti Sambal, ti inana ket patneng a Sambal, patneng nga Ilokano ti amana, isu a dina pinukaw wenno linipat dayta a puli ni nanangna agraman ti dayalektoda. Makatarusak met bassit iti Sambal iti pannakipulapolko dayta nga etniko, iti innak panagsuksukisok. Nabasak dagiti sumagmamano a Sambal a sinurat ni Ama Bolingit a sarita, folklore ken personal a salaysay iti librona a Lawlibro, Sambal (Book of Sambal) idi damo a nagam-ammokami, iti literary seminar a kas paset ti Buwan ng Wika sadiay UP Baguio idi 2004. Agpadakami idi a naimbitaran ken nangipresentar kadagiti sinurat ken sukisok tapno reperensia ken pagadalan dagiti estudiante. Maysa kadagiti impresentarna ti Lawlibro, Sambal. Agsipud ta agpadakami iti pagesman, ditan ti nangrugian ti sinningedmi. Leap year idi, 2004, a kas ita 2020, leap year met!”

“Apay ngata, Manong Rino, a naawagan iti naisangsangayan a pakasaritaan ti Pebrero?”

“Adda la ketdi koneksionna dayta a banag iti bulan ti Pebrero. Dayta ti nasken a maammuanta. Kuyogenka nga agsukisok. Mapanta sadiay Brgy. Paing!”

Immisemak, ta nalaklaka iti agsukisok no adda kadua lalo no daytoy ket makunan nga eksperto daytoy a banag.

“Sumangbayta iti balay da Ama Bolingit, impakaammokon kenkuana. Siaayat a mangpasangbay kadata. Laeng ta inyunay-unayna, a nasken kano a makasangpetta a masapa sadiay barangayda ita met laeng nga aldaw tapno di agkamtud ti oras para iti gagara. Apaman a malpasta a mangan iti pangngaldaw, agrubbuatta a dagus ta adayo ti pagnaenta!”

“Dagiti addaanen iti edad ti gagangay a pakatimudan dagitoy a pakasaritaan, saan kadi, Manong Rino?”

“Wen, ngem uray asino, a nakaiyallawatanna wenno nakangkangngeg mabalinna latta met a yallawat wenno estoriaen! A nasken a mapasamak dayta no adda panangipateg kadagiti bambanag a kultural a tagipatgen. Preserbasion ti kinaasino ti naun-uneg a kaipapanan.”

No dadduma, umapay met iti muging, a saanak la koman a naparaburan itoy a talugading wenno itoy a pagesman no isu, ta no idilig kadagiti sabsabali a linia ti panguartaan, adayo iti pakaatiwanna no maipapapan iti matgedan iti pagsasaritaan; lalona dagiti propesion nga agak-akop iti linaklaksa a kinabaknang ken dayaw, idinto ta iti linia a pagesman ket agur-urnong laeng datao kadagiti maregmeg ti balitok ken kaipapanan, nga isunto iti nanumo nga ibati a kas tugot iti katapokan a dana ti biag.

Iti uniberso, sangkaballing laeng a tinukel ti tapok ti tao; no ania ti naaramidanna, isu ti mangtaginayon kenkuana wenno mangungaw iti kinaasinona. Apagbibiit leng iti panangdesdes ti dana ti biag, ket ti panangaramid ti kinalinteg, a maitutop ken maiparbeng ket rumbeng laeng a di mabarengbareng.

Nasulinek ti lugar a papananmi. Narigat iti dumanon iti Brgy. Paing a barangay da Ama Bolingit ta saan pay a sementado ti kalsada, lasonglasong. Nairana pay nga awan ti umaway a lugan ta di met aldaw ti tienda ti ili, isu nga awan met iti agudong a taga-away. Kuna ni Manong Rino, a dagiti komunidad a kaarrubada ket mapanda iti Brgy. Paing tapno makaluganda nga agpaili ken agawid. Kuna pay ni Manong Rino nga aldaw ti Lunes ken Biernes ti tienda ti ilida, nga isu met ti idadayo dagiti ambulante a komersiante dagiti natnateng ken prutas, luplupot ken dadduma pay a tagilako iti merkado. Panaguudong dagita nga aldaw, panaggagatang kadagiti kasapulan iti uneg ti balay, iti trabaho iti uma, bangkag ken talon, panagaliwaksay metten a, ken dadduma pay.

Nariknak ti itatangken dagiti gurongko iti pannagnami iti natapok a kalsada a bimmeltak iti sumang-at-sumalog a kabambantayan a mangrugin nga agkalbo a gapuanan iti panagtarikayo ken panagkaingin.

“Apay ngata a napanaganan iti Paing ti barangayda, Manong Rino?”

“Segun kenni Ama Bolingit, ti Paing Valley, nupay sangadakulapan laeng ti kalawana, ket masansan a pagpaingan dagiti resistance group wenno dagiti rebelde idi panawen ti Kastila, Amerikano ken Hapon. Ti ngamin topograpia ti lugar ket nalikos iti nangangato a bantay ket maymaysa laeng iti sumrekan – nga akikid ken sang-atan a naipideg-lipit iti dua bantay, nga ayanta ita, isu a saan a bastabasta makastrek ti asinoman a mangpunas kadagiti sumupsupring.”

Madamdama pay, masungadmin ti komunidad. Intudo ni Manong Rino ti kamangenmi a bunggalo a nagatep iti asul a galba ken nakaimuntaran ti antena ti telebision.

“Isu dayta ti Bantay Catayagan, manong?” Intudok ti laud.

“Wen, isu dayta. Adda laketdi koneksionna iti datdatlag a pakasaritaan.”

Kinitak ti relo iti punguapuak, alaskuatro median iti malem.

“Nasayaat ta ita nga aldaw iti yuumayyo; no saan, diyo makita ti datdatlag a parsua!” kinuna ni Ama Bolingit, agkataytayagkami ngata iti lima a kadapan ken lima a pulgada, namsek ti pammagina nupay maimatanganen ti nagrakaya nga edad nakaranting latta, ubananen ngem naisem, no agkatawa ket lalo pay a narangrang dagiti makaawis a matana.

“Mabalin met nga inton umay a tawen, ama, wenno iti sumaruno a tawen,” nagkatawa met ni Manong Rino, ngem nagrungiit laeng ni Ama Bolingit.

“Saan a mabalin, a! Ngamin, ti datdatlag a parsua ket bisiesto!”

Iti biag, sumangbay dagiti di mapakpakadaan a pasamak, a kas iti idadateng dagiti termino wenno balikas a dipay nasalaw, ket dagiti addaan wenno nasagid ti kuriosidadna ket dagus a gamdenna iti panagsukisok wenno panagdamag no isu, ta dayta ti aron iti nasged a kinamanagpartuat wenno creativity wenno kas responde a nasken a maammuan ta dayta ket kabarbaro a banag tapno manayunan ti ammo nga impormasion.

Nagmalangaak. Ania ti bisiesto? Ita laeng a mangngegko dayta a termino, ken ania ti pakainaiganna iti inkam sukisoken?

Nagsabat dagiti matami ken Manong Rino, ngem dinagusko a linukatan ti selponko ta iresertskoman no ania ti kayat a sawen ti bisiesto. Damok a mangngeg dayta a termino. Naimbag laengen a, ta adda datana ti selpon ken adda signal ta iti abay ti Bantay Catayagan ti nakaimuntaran dagiti agaabay a cell tower dagiti Mobile Network.

Binasak ti in-google-ko: Bisiesto is the Spanish for our Bissextile or leap year!

(AGGIBUSTO)