Ti datdatlag a parsua iti Pebrero 29 (Maudi a paset)

“KAYATMO A SAWEN, ama, sa la agparang ti datdatlag a parsua kalpasan iti uppat a tawen?” dinamag ni Manong Rino, nga urayla naglibbi, nagkiyyet ken nagmulagat.

“Wen, a! Ania a petsa ita? Pebrero 28, 2020, saan?”

Nagsabat manen dagiti matami ken ni Manong Rino, sa naggiddan a naibakal ti immatangmi ken ni Ama Bolingit, a nagsao manen.

“Agsipud ta bisiesto, agparang ken makita ti datdatlag a parsua iti nasapa a parbangon!”

Minatmatannak ni Ama Bolingit, ket nariknak ti naidumduma raniag dagiti matana, adda ti karkarna a mariknak a kinalamiis nga agtaud kadagitoy, a kasla mangbatbatok ken mangsuksukisok ti kinataok. Nariknak ti kinadda ti narangrang nga aura nga agtaud iti bagina; ti laeng agikut iti kasta a karangrang nga aura ket dagiti laeng napinget nga adipen ti kinalinteg, a kas iti aura dagiti resource speakers iti inatendarak a seminar iti metaphysics idi napalabas a bulan sadiay Makati.

“Iti oras ti alasdos beinte nuebe iti parbangon! Kasta laeng iti panagparangna. Kalpasan iti sumagmamano a minutos, agpukawton. Maimatanganto manen no sumaruno a bisiesto, iti isu met laeng nga oras ken kanito,” kinuna manen ni Ama Bolingit.

“Apay nga alasdos beinte nuebe iti parbangon, ama?” dinamagko.

“Ania ti leap year, aya? Pebrero 29! Pebrero – 2, petsa, 29. Isu nga agparang ken makita laeng iti Pebrero 29, iti parbangon iti oras met laeng nga alasdos beinte nuebe!” Nagkatawa. “Kasta ngamin dagiti mistikal a bambanag ken pakasaritaan, konektadoda iti nakaparsuaan ken panawen. Ti tao a kas paset ti nakaparsuaan, a kas anak ni Inang Kalikasan; ngem, ti tao itan ket ab-abusuenna met ni Inang Kalikasan; reypis, lalo kadagiti bambantay ken kaykayo, kadagiti baybay ken karayan, ket di naikaskaso ti kinapateg ti ecological balance, naawan ti kinapategna kadagiti ameng a tattao!”

“Kaano ken kasano iti pannakaadda dayta a parsua, ama?” dinamag ni Manong Rino, a ti datdatlag a parsua ti kayatna a sawen.

“Segun ti sarsarita a naglabas kadagiti dila dagiti henerasion, dinependaran dagiti agindeg a Sambal ti Paing Valley kadagiti nadangkok a Kastila. Sambal dagiti immuna a nagindeg ditoy a lugar. Maysa a malalaki a Sambal, ni Baleno, ti nagkiddaw iti tulong kenni Malayari – ti didiosen ti bileg ken pigsa iti etniko a Sambal. Kayat ni Baleno iti makatayab, ta daydiay la agkammeten kada agsippit iti obrana kadagiti kabusor. Inted ngarud ni didiosen Malayari kenni Baleno ti babato ti agila. Nagbalin a pagbutbutngan a tao-nga-agila ni Baleno. Insubli kano ni Baleno ti babato ken didiosen Malayari daydi met la a tawen a naipabulod kenkuana, kalgaw 1720, ngem saan nga inawat ti didiosen ta nasken nga adda mangbantay ti Paing Valley, nangruna ti Bantay Catayagan a taengna. Sipud idin, agingga ita a panawen, agparang ni Baleno, no adda mangrabngis ti Paing. Itan ta natalnan, agparang kada Pebrero 29, iti oras iti alados beinte nuebe iti parbangon…!”

Kalpasan iti pangrabii ken nakapagpalpakami, binitbiten ti Ama Bolingit ti dua a LED camping lantern, nakagangat ti maysa, ket nagturongkamin iti kalkalapawna iti tengnga ti kabangkaganna a minulaanna iti nagduduma nateng ken mais. Iti asideg ti kalapaw, adda dakkel a bato, agtayag ngata iti sangatao, agarup lima kadippa ti kalawana, a napalanas iti rabawna a napintas a pagpuestoan a mangbuya ti Bantay Catayagan iti laud. Laeng ta saan unay a nalawag ti pisi ken agtangkayag a bulan iti daya, maysa a waxing crescent, kunaman dagiti mangad-agadal maipapan kadagiti bambanag iti kalangitan. Iti nabasak a libro ti astronomy, ti waxing crescent a bulan ket mangipasimudaag iti dakkel nga opurtunidad ti panagbalbaliw!

No patien ti libro ti astronomia, ania ngata ti mabalbaliwan wenno agbalbaliw?

Puraw met ketdi ti bulan ken adda met lawagna ngem saan nga isu iti makapnek, a kas koma iti parnuay ti kabus. Ngem iti panagtalinaed iti kalayangan, mairuamton dagiti mata iti lawag ti pisi a bulan. Awan ti ulep a naimilat iti tangatang ken makita a naiwaris dagiti narimat a bitbituen. Kumpet kadagiti lapayag dagiti tiririt dagiti kuriat ken dadduma pay nga insekto, dua a puwwek iti agsinsinnungbat kabayatan nga agam-ampayagda nga aglikuslikos iti tangatang.

Iti panaglabas ti oras, nailibayen ti puyupoy, ket iti dayta a nasapa a parbangon a siririingkami iti kalayangan, adda naidumduma a rikna a nangsallukob kaniak; diak nga ammo, diak a maibinsabinsa ngem kunaek lattan a misterio, a narigat nga ilawlawag. Iti aglawlaw, idi pay la sardam a madmadlawko a kasla adu a mata ti agpalpaliiw!

“Kitaenyon a nalaing dagita ramramityo, ta dandanin ti oras ken kanito,” immandar ni Ama Bolingit, a mangmatmatmat ti relona iti punguapunguan; diak maibuksilan, dayta nga edadna, nakakarkaranting pay laeng ken nasidap ti mugingna kadagiti maregmeg ti balitok nga inna inibbatan iti tungtunganmi kabayatan iti panaguraymi ti idadateng ti naikeddeng a kanito. Agtuntunokami metten iti mais ken mani a saramsamen.

Nagligsayen waxing crescent a bulan. Naulimek ti aglawlaw, uray dagiti tiririt dagiti kuriat ken insekto ken dadduma pay a nocturnal a tumatayab ket nailibaydan, a kas iti panagpukaw dagiti dua a puwwek nga itay sardam ket naalingawngaw. Nakaturog metten ti puyupoy ngem saan a nadagaang ta parbangonen. Iti kalangitan, agkikinnidday dagiti bituen ken baggak a kasla adda ti datdatlag nga italtalukatikda. Tinaldiapak pay naminsan da Manong Rino ken Ama Bolingit, a nakadalupisakda a tumangtangad, a kasla makikomkumunikasionda kadagiti celestial bodies.

Pagammuan, manipud iti pantok ti Bantay Catayagan, nagparang ti dakkel ken puraw a tao-a-billit, ken nagam-apayag iti kalangatitan, naglikuslikos. Inusarkon ti DSLR kamerak.

Anian a nagdaeg ti naidumduma a parsua!

Kellaat a nagir-irriag ti tao-a-billit idi maimatangannakami iti pantok ti dakkel a bato iti asideg ti kalapaw, ket nagsuek nga agturong kadakami. Nakariknaak iti kebbakebba. Tinalliawko da Ama Bolingit kenni Manong Rino: nakatakderdan a tumangtangad, dagiti imada ket naitag-ay; ket napangangaak pay, ta nabalkotda iti lawag, anian a rangrang ti aura ti bagida!

Addan ti billit iti ngatuenmi, a sidadaan a mangkammet kadakami segun iti posision dagiti dapanna, naungap ti sippitna a sidadaan a tumukkaw, mangngeg iti panagkayab dagiti payakna.

Diak ammo ti aramidek, ngem immapay lattan iti mugingko a tuladek da Ama Bolingit ken Manong Rino, ingngatok met dagiti takiagko a kas tanda iti panagtamed, a masarakan pay iti Oriental mysticism ken uray iti daan ken sumagmamano a Western belief. Anian a siddaawko idi nagrangrang met ti aura ti bagik, addaanak met daytoy a talugading nga ita laeng a maammuak!

Nagikkis ti tao-a-billit, sa naglikuslikos. Kalpasanna, napaspas iti inna panagturong iti bangir ti Bantay Catayagan. Imbabak dagiti takiagko, nagpukaw ti aura. Idi taliawek da Ama Bolingit, awanen ti aura nga agtaud iti bagida ta nakababan dagiti takiagda.

“Aguraytayo biit, dakkel ti pammatik nga agsubli,” mandar ni Ama Bolingit.

Madamdama pay, adtoy manen ti tao-a-billit. Timmakderkami ken intag-ay dagiti takiagmi, narangrang latta ti aura a patauden ti bagbagimi. Addan iti mismo a ngatuenmi nga agkaykayab, ket pagammuan manipud kadagiti kammetna adda sumagmamano a nagtinnag.

“Agalibtakkayo, sippawenyo dagiti itinnagna!” Mandar ni Ama Bolingit. Inaramidmi.

Nagir-irriag ti tao-a-billit, a kasla maragsakan nga aglikuslikos, sa nagturongen iti bangir a bakras ti Bantay Catayagan.

Kinitak da Ama Bolingit ken Manong Rino, nakaunnat ti kanigid a takiagda a sidadaan a manglukat ti adda a petpetda. Tinuladko met ida, a sidadaan a mangipakita ti petpetko. Naluktan ti ima ni Ama Bolingit ket naimatangak ti kayumanggi a nagbubukel a banag a kas kadakkel ti tansan, kasta met laeng ti linaon ti dakulap ni Manong Rino. Linuktak ti dakulapko, ket kimmampuso a banag ti makitak, saan a nagbubukel. Awan a pulos ti pamalpalatpatak no ania daytoy ken ania ti kayatna a sawen.

“Dimtengen ti panawen, ket agtaud iti pulim, Alfred, barok, ti nalabit a sumaruno a tao-a-billit. Inyawaten ti tao-a-billit ti senial, ket sika iti nakasippaw!”

“Ania dagitoy a bukbukel, Ama Bolingit?”

“Bukel ti kayo a lipay. Naisangsangayan ti kimmampuso; iti mistikal a kaipapanan, agtaud iti pulim ti possible a sumukat a tao-a-billit kalpasan uppat a gasut a tawen. Maika-tallogasuten a tawen ti tao-a-billit ita, adda pay sangagasut a tawenna. Manipud idi tawen 1720, tunggal maikalimapulo a tawen nga adda umawat iti senial, a maysanto kadagiti pagpilian nga umawat iti sumukat iti tao-a-billit. Bale maikanem ti pulim.”

No sangagasut pay a tawen, saan a siak, a nalabit ti anakkonto wenno apokok wenno apo iti tumeng ti umallawat, inton Pebrero 29, 2120. “Di mabalin a maibabawi, Ama Bolingit?”

“Di mabalin, datayo nga annak ti Lawag ket akemtayo iti mangsaluad ti Lubong iti panangidadanes dagiti pasurot ti Sipnget. Pagsisinnublatan dayta responsibilidad. Matmatam ti aglawlaw, ket makitam dagiti nalabbaga a mata dagiti pasurot ti Sipnget ken dagiti atros nga agpalpaliiw. Dika maamak, dida umasideg kadatayo, maamakda a maungaw. Iti kaanoman, dinto pulos agballigi ti Sipnget iti gagemna iti Lubong, ta addatayo a mangsaluad! Alfred, barok, nagasat ti kaputotam, a pagtaudan ti mangituloy iti naindaklan a responsibilidad!”

“No maika-innem ti puli ni Alfred, asino pay dagiti dadduma a kaputotan, Ama Bolingit?”

“Awan ti makaammo, kapkapnekak dayta. Inton dumteng ti naikeddeng a panawen, agtutugmokdanto lattan nga agsasarak iti maymaysa a lugar ta adda di makita nga ima a mangtartarabay kadakuada. Ammotan a maysa kadagiti puli ni Alfred kadagiti walo a pagpilian nga umawat a sumukat iti tao-a-billit. Awan ti makaammo, kunak, ta dipay ammo no lallaki wenno babbai dagiti immunan a kaputotan nga immawat iti senial ken dagiti duanto pay nga umawat. Ngem ketdi, dagitoy walo a persona, babaen iti panangidaulo iti mapilinto a sumukat a tao-a-billit iti mangbukel-mangaramid iti infinity symbol ritual wenno ritual ti awan-patinggana wenno simbolo ti eternidad tapno masaluadan ti deppaar iti nakaam-ames a didigra a pagpasaran ti tao dayta a panawen!”

Kellaat nga immapay iti panunotko ti Word ken ti keyboard short-cut ti desktop wenno loptop: no talmegan ken di ibbatan ti Alt ken tulnekan ti naka-num-lock a 236 ket agparang ti infinity symbol wenno simbolo ti eternidad.

Nanglangitak, uray ita a panawen ti sumsumiag a cyber-technology sumursurot latta dagiti simbolo nga addaan iti kaipapanaan? A, adu pay ti nasken a sukisokek…!