Footer

Ti datdatlag a parsua iti San Quintin (Umuna a paset)

NI RINO ket basbasaenna ti artikulo iti Tawid News Magazine a sinurat ni Christine Marie R. Verzosa maipapan iti pasintawi: “Maysa a tradisional a pammati, aramid a nalaokan iti supernatural, elemento ti mitolohia, wenno pannakailawlawag ti natural a pasamak, nakaskasdaaw wenno di mailawlawag, ken mapasamak laeng iti maysa a lugar, a nagtitinnawidan babaen iti dila kas historia wenno sarsarita ngem dipay pulos napaneknekan iti kinapudnona…”

“Dipay ket kas daydiayen datdatlag a parsua iti San Quintin?” nayesngaw ni Rino.

Ti datdatlag a parsua iti San Quintin ket nasuroken a makatawen a kalkalapen ni Rino dagiti impormasion maipapan itoy, ta maibilang a kinapudno-a-saan a pasamak. Kasapulan ti pammaneknek tapno maibaga a maysa a kinapudno, ta no awan daytoy, maibilang a maysa laeng a pasintawi. Adda dagiti sumagmamano nga impormasion a nakalapna kayatna a penken a mismo no pudno wenno saan. No pudno dagitoy, ania ti ipasimudaagna iti biag ti tao ken iti nakaparsuaan? No saan met, ania ti rason a naipasngay a kas pasintawi?

Ni Rino ket kameng ti Annabo, grupo dagiti sumagmamano nga addaan ti naidumduma a talugading, daytay kabaelanna ti saan a kabaelan ti sabali. Agserbi ti naiparabur kenkuana, kasta met dagiti kakaduana iti Annabo, a mangdepensa iti aramid ti aniaman a pasurot ti sipnget, isuda dagiti nalimed a napili a mangaywan ti lugar, iti deppaar, iti pannakaidadanes ken pannakadadael. Agsasarak da ni Rino ken dagiti kameng ti Annabo iti maysa a lugar a naituding, tunggal umuna nga aldaw ti kabus kada maikapat a bulan, tapno pabilgenda pay ti sarikedkedda kontra iti bileg ti sipnget wenno pagsasaritaanda ti mapaspasamak iti aglawlaw, nangruna kadagiti karkarna a banag tapno maamirisda ti maitutop nga inda aramiden.

Ita a rabii, umuna a sardam ti kabus. Segun ti impormasion a nakalapna, kastoy kano ti rabii a panagparang ti datdatlag a parsua. Daytoy laeng nga aldaw ti bulan nga agparang, nupay kasta, mapasamak iti mamindua a panagparang no mamindua met a mapasamak ti kabus iti makabulan wenno daytay maaw-awagan iti blue moon wenno asul-a-bulan kadagiti agindeg.

Isu nga adda ita ni Rino nga agpalpaliiw iti sakaanan ti Bantay Kimmallugong, ti naisina a bantay iti taratar iti kabambantayan wenno mountain ranges ti ili a San Quintin ken ti kabangibang a probinsia. Ti Bantay Kimmallugong ket kasla uha ti kattukong. Adda ditoy ni Rino tapno penkenna no pudno wenno saan ti nabayagen a maal-alimadna a sayangguseng ti karkarna a parsua nga agas-asisaw iti masakupan dagiti lima a barangay ti ili ti San Quintin a nangdeppa iti igid ti kabaybayan. Iti tuktok ti Bantay Kuntirad a naipigket dagiti paningkitenna. Ditoy akin-amianan a paset ti Bantay Kimmlugong, nawaya a maimatanganna ti tuktok ti Bantay Kuntirad. Nasken nga agpaliiw a naimbag.

Ti San Quintin ket adda dua nga ili iti nagbaetan iti ili da Rino, isu a nawaya mapan agpaliiw, uray ta adda met ti motorsiklona. Agarup beinte minutos a daliasaten ti motorsiklo iti national highway agingga iti balayda; sementado met ti kalsada a kumamang kadagiti lima a barangay a mangsakup ti kabaybayan ti San Quintin.

Segun iti impormasion a nakalap ni Rino, rumuar kano ti karkarna a parsua iti umokna no mabisin ngata ket mapan agkaan kadagiti ikan. Ngem ti nakaskasdaaw, apay a sa la agparang iti umuna nga aldaw ti kabus? Apay a maminsan laeng iti makabulan? Dayta ti misterio a saan a mailawlawag, ken no apay nga iti laeng kabaybayan iti pakakitaan? No ania iti koneksionna iti nakaparsuaan, awan iti makailawlawag. Adda sumagmamano a lallakay a managpaliiw iti aglawlawda a makitada ti apuy iti sumipnget iti tuktok ti Bantay Kuntirad – mapapati a maysa a bulkan a binarakanganda ken sinullatanda iti napuskol a landok sada ginaburan iti bunganga daytoy, naaramid idi panawen dagiti Amerikano tapno maliklikan iti nakarkaro a kalamidad no dumteng a bumtak daytoy. Maar-aramid met daytoy a wagas kadagiti bulkan iti sabali nasion iti Abagatan-a-Daya ti Asia, ngem kadagiti dadduma, adda paset a pagsingawan ti maris duyaw nga asupre iti aglawlaw itoy, wenno tumpuar ti agburburek a pitak, dagiti ubbog a pagtaudan ti napudot a danum.

Segun iti impormasion a nakalap ni Rino, naisabsabali iti agtaud a kinadatdatlag iti mungay ti Bantay Kuntirad, tumpuar ti bassit nga apuy iti sardam no kasta a nadara ti law-ang ken agtabon ti init. Dayta met a panawen a makita ti datdatlag a parsua iti baybay sadinoman kadagiti sakup dagiti lima a barangay. Iti pakasdaawan dagiti agindeg, agpaut laeng iti nasurok wenno nakurang a dua nga oras dayta buya iti tuktok ti Bantay Kuntirad ken kinaadda met dayta datdatlag a parsua iti kabaybayan.

Kadayta a panawen, maamak met a dumulong – tumapog nga agkalap dagiti umili iti amakda a dangran ti datdatlag a parsua. Ta kas kuna dagiti nakakita, naunget kano dagiti mata ti ayup ta bumegbeggang, ket iti maminsan laeng a lagtona, addan iti sango ti tao a makakita. No iti met kadanuman iti pakakitaan, napartak a lumangoy ken agbatok ken tallon a bangka iti pinattogna ta dagiti nakalugan ket pinanggepda nga asitgan ken usisaen.

Segun kadagiti naglugan iti pinattogna a bangka, a nagimtuodan ni Rino, nalabit a nadisturboda iti pannangan daytoy kadagiti aramang wenno taburkik – daytay medyo ngumisit a monamon, alidengdeng, bulilit, bagsang, aber ken dadduma a grupo dagiti babassit nga ikan. Kalpasan iti nakurang a dua nga oras wenno nasursurok, saanen a makita ti ayup iti baybay, awan metten ti apuy iti mungay ti Bantay Kuntirad, agiinnuna metten dagiti mangngalap a dumulong, ket kunam pay, naisem a tumakdang dagiti mangngalap iti paldo nga inda nakalapan.

Sipud met idin, no kasta nga arindaraen ti panagtabon ti init, ken adda apuy iti mungay ti Bantay Kuntirad iti sardam, saan pay kano a tumaptapog dagiti mangngalap, addada laeng iti igid nga agpalpaliiw iti kadanuman ken iti bantay. Patigmaan ngamin dagiti lallakay, a pakanenda pay nga umuna ti datdatlag a parsua sakbay nga agkalapda. No salungasingenda ti linteg ti nakaparsuaan, awan met ti makalapanda. Isu a sursuruenda koma iti agparabur tapno dumteng met kadakuada ti parabur ti baybay. Ti tao a dina ammo iti agparabur, di met maparaburan. Kadagiti agindeg kadagiti lima a barbarangay iti kabaybayan ti San Quintin, basta sursurotenda lattan ti inda nakairuaman iti naglabas a panawen. Saanen nga isu ti nabara wenno kabarbaro ken pinabaro-resaykel nga isyu no di ket nailasagen dagiti umili a suroten ti patigmaan dagiti nataengan nga awanen iti adu a kuskos balungos. Ti kinatudio iti mangilisi ti tao iti possible a pakadidigraan, patigmaan dagiti lallakay. A patien met dagiti mangngalap. Dayta a pammati-prinsipio iti naimula iti panunot dagiti mangngalap iti lima a barangay iti San Quintin. Dayta ti naidumduma a kababalin dagiti mangngalap iti San Quintin, ti kinatudio.

“Dagiti naameng ket impalapaldan iti silulukat a tawa dayta kinatudio,” insennaay ni Rino.

Iti panagpaliiw ni Rino, kellaat a nakitana ti bassit nga apuy iti mungay ti Bantay Kuntirad.

“Daytoyen, kamaudiananna…” Siraragsak a nayesngaw ni Rino. Nasken nga agalibtak. Nasken a pasidapenna a nalaing ti panagimutektekna. Bareng no maranaanna ken maimatangan no ania dayta datdatlag a parsua.

(ADDA TULOYNA)