Ti Ikalkalbit dagiti Ipapaunegtayo a Taraon

Salaysay ni Jobert M. Pacnis

(Maudi a paset)           

 

Ammuentayo. Kadagiti fastfoods, nakadidillaw ti pannakaib-ibus dagiti ididiayada a burger. Ti makadakes ditoy, saan laeng a dagiti nataengan ti mangipapauneg kadagitoy. Umun-una ditan dagiti ubbing— a narasi pay laeng ti salun-atda. A nalaka pay laeng ida a kapten ti sagubanit.

Kasta met a naglaka a maibus dagiti sausages ken steak kadagiti restorant. Ken uray pay kadagiti nadumaduma a klase ti red meat a mailaklako iti palengke.

Ngem daytoy a pannakaadiktayo kadagitoy a taraon, ikalkalbitna laeng ti kinakurang ti bagitayo iti iron. Pagaammotayo met a ti iron ti kapatgan a mineral a masapul iti pannakapartuat dagiti nasalun-at a red blood cells tapno ditayo a kasla aglulusiaw.

Dina met ketdi kayat a sawen daytoy a dakes ti karne iti bagitayo (malaksid kadagiti pammati a paset ti sursurotenda daytoy). Ngem masapul laeng ti panagpili kadagiti nasalun-at a karne nga ipauneg kas koma kadagiti saan a nataba, wenno dagiti makunkuna a lean meat nga agtaud kadagiti karne ti manok ken pabo.

Tapno met addaan iti bagitayo iti naan-anay a suplay iti iron, masapul a managsidatayo kadagiti ikan. Di pakadanagan dagiti natataba a klase ta dagitoy ti makunkuna a primera klase a pagtaudan iti iron. Nabaknangda pay iti omega-3 a natakuatan a mangparegta kadatayo.

Iti benneg met dagiti nateng, adu ti mabalin a paggapuan ti kasapulantayo nga iron. Adda dita dagiti bukbukel ken amin a nabulong a nateng.

Maysa pay a sapulsapulentayo a taraon dagiti tinapay ken pasta. Iti panagsukisok, naaammuan a dagitoy a taraon a nabaknang iti carbohydrates, paregtaenda ti utektayo tapno agpartuat daytoy iti hormone a maaw-awagan iti serotonin. Ti serotonin ti makunkuna a happy hormone. Madlaw a naragsak dagiti tao a di makurkurangan itoy a hormone.

Saan ngarud a nakakasdaaw no makitatayo dagiti malmalday wenno aglaladut nga agsarsaramsam kadagiti comfort food kas kadagiti tinapay ken pasta. Ti makadakes, adda met di nasayaat nga itden dagitoy a comfort food no masobraan. Pangatuenda ti lebel ti asukar iti bagitayo.

Tapno ngarud masuplayan ti bagitayo iti naan-anay a carbohydrates a di madangran ti salun-attayo, pilientayo dagiti taraon a nabaknang itoy a mangipaay pay iti patinayon a regta nga awan ti idandadanagtayo a panagngato ti lebel ti asukar iti bagitayo.

Rugiantayo koma ngaruden nga ipauneg daytoy maipapaigid a taraon. Malagipko la unay ti kinuna daydi Dr. Godofredo S. Reyes, laureado a mannaniw iti Kailokuan, ken naggobernador iti probinsia ti Ilocos Sur. Adda kan’ ulser daydi amana. Ti panangagasna? Liningta ken tinuno laeng a kamotit! Dayta ti naynay nga impapauneg ‘di amana. Dinan kinasapulan dagiti nagngingina nga agas.

Dakkel met ti maitulong ti panagwatwat iti pannakaikabassit wenno pannakapukaw ti panagkasapulantayo kadagiti naproseso a carbohydrates. Ti regular a panagwatwat, paltuadenna ti kasapulantayo a serotonin a mangparagsak kadatayo ket ditay ngaruden masapul pay dagiti makapadakes iti bagi a taraon.

Adda met dagiti aroma/angot a ‘mangriing’ iti utektayo tapno agpartuat iti serotonin. Umun-una ditan ti neroli. Ngem no awan ti kastoy a magatang, saan a pagdanagan ta adda naglaka a tarayentayo. Padasen ti banglo ti lemon. Wenno ania man a sitrus. No saan, ti sayamusom ti pagaayat a prutas!

Maysa pay a pagaayattayo dagiti naapgad a taraon. Masida man wenno masaramsam dagitoy. Umuna ditoyen dagiti sitsiria a pagaammotayo a namnamsek iti asin. Mabalin a kunaentayo a pagaayattayo dagitoy ta agpayso man met a naimas ken makaay-ayo ti sayamusomda. Ngem dakkel gayam a biddut daytoy.

Iti panagsukisok ti University of Cincinnati, dakkel gayam ti pakainaigan ti sodium iti stress a sagsagabaentayo. Daytoy ti responsible iti panangtignay ti bagitayo tapno agpartuat kadagiti stress hormone tapno mapaksiat/malabanan ti stress a sagsagabaentayo. Ngem ti dakes, kadawyan nga agsobsobraan iti sodium ti bagitayo. A dakes met ngarud ti ibungana. Ti sobra nga apgad, dadaelenna dagiti bato (kidney).

Tapno malabanan ti stress a di kasapulan ti panagipauneg kadagiti naaapgad a taraon, maaddaantayo koma iti nasalun-at a panagbiag. Kayatna a sawen, adayo iti pakaburiboran. (Nasurattayo idin ditoy dagiti nadumaduma a wagas tapno malabanan ti stress. Sublian dagiti isyu ti TNM). Makatulong ti kaadda iti regular a panagwatwat, ag-meditate ngem kangrunaan ti amin, ti kinaasideg iti Namarsua a pagubbogan ti napudpudno a naragsak a panagbiag.

Iti ngarud sumaruno a maadiktayo iti maysa a taraon, agpanunottayon. Ipangagtayo koma ti mensahe a kayat nga ipaawat ti bagitayo. Narigaten no satayto laeng agbalaw inton naladawen ti amin. Laglagipen, ti bagitayo ti templo ti Dios. Rumbeng ngarud a saluadantayo daytoy. —0