Ti import ken export a bagas

Salaysay ni Christine Marie R. Verzosa
(Maudi iti dua a paset)

Ta ania ngamin, aya, dagiti makunkuna a heirloom rice?

Dagiti red rice, black rice, jade rice, volcanic rice, ken dadduma pay.

Dagiti maapit kadagiti payyo (rice terraces) iti Cordillera, kadagiti probinsia iti Nueva Ecija, South Cotabato, Iloilo, ken dadduma pay nga agmulmula iti tradisional wenno kadaanan a wagas ken saan nga inaramatan kadagiti komersial a pestisidio, abono, herbisidio, insektisidio ken dadduma pay a kemikal. Napadakkel dagitoy a pagay babaen iti natural ken gagangay a wagas.

Adu a klase dagiti heirloom rice iti pagilian. Nagduduma a variety. Dagiti kintoman ken pulaglag iti Benguet, dagiti unoy iti Kalinga, dagiti tinawon iti Ifugao. Iraman metten ti nabanglo a golden vieva variety iti South Cotabato ken Nueva Ecija, ti tudoy rice a maapit kadagiti nangangato a kabambantayan iti Kabayan, Benguet ken dagiti nagduduma a variety dagiti red rice ken black black rice (balatinao).

Dayta black rice wenno balatinao ti kaay-ayo nga aramiden dagiti agar-aramid iti tapuy lalo ‘tay variety a diket a nakaim-imas nga aramiden a sinuman wenno inkiwar.

Daytoy a tawen 2013 ti kaunaan nga itay nageksportan kadagiti heirloom rice ken dagiti organic a naprodius. Nailako kadagiti nadumaduma a pagilian. Minetriko tonelada ti inangkat ti United Arab Emirates (partikular iti Dubai), USA, Singapore, Kuwait, Hong Kong ken Macau (China), Germany, Canada, The Netherlands ken dadduma pay.

Ti tinawon rice a maapit kadagiti payyo (rice terraces) iti Ifugao. Adu a variety daytoy. Naawagan iti tinawon rice ta maapit iti tinawen wenno iti termino iti Kailokanoan, bayag a variety wenno dagiti nabaybayag a maapit a pagay.

Gagangay ngaminen ita a maimulmula iti kapatagan dagiti hybrid variety a nabibiit a maapit. Dagiti bayag iti kabambantayan ket umabot pay iti pito a bulan.

Agtuloytuloy ti panagmula kadagiti tinawon ta agtuloytuloy met ti padanum kadagiti payyo, ken tapno saan kano a madadael ti sikolo ti produksion, segun ti report manipud iti provincial agriculture.

Kadagiti agpalpaliiw, adda dakkel a pangta a bumassit a bumassit ti panagmula iti tinawon. Sumagmamano dagiti rason: a) naksayan ti panaginteres ti agdama a henerasion nga agmula iti pagay ket addadan a makigasanggasat kadagiti siudad ken dadduma pay a pagdadagupanan, b) tinawen nga umad-adu ti sumrek nga agmula kadagiti hybrid rice, iti rason a mas nabibiit a maapit ken ad-adu ti maapit, ket kaipapananna dayta ti dakdakkel a ganaren iti produksion, c) nataenganen dagiti nagaed nga agmula iti tinawon.

Ti unoy rice iti probinsia ti Kalinga ket kaaduanna a maapit kadagiti il-ili ti Pasil, Lubuagan, Tinglayan, Tanudan ken Balbalan.

Ti probinsia ti Kalinga ti naibilang a rice granary iti Cordillera.

Uray met iti probinsia ti Mt. Province, agmulada met kadagiti heirloom rice, ket masarakan dagiti pinagayanda kadagiti il-ili ti Barlig, Bauko, Natonin, Sadanga ken Tadian.

Ti unoy rice ket maaw-awagan iti sagrado a pagay gapu ta nabanglo ken naraman. Nagduduma met a variety, kas iti Chong-ak, Ngoporan, Inniwoyan ken Madduli.

“The red Unoy is always served during festivals and ceremonies to please the Kalinga god Kabunyan. The Kalinga people praise the flavorful grain as a source of strength and a safeguard against illness. The seeds are treasured family heirlooms,” kuna ti report.

Dagitoy pay dagiti dadduma a variety ti unoy: dumalingan, chumalingan, phaflar, gomiki wenno ginulot.

Ti kintoman ken ti pulaglag rice ket maapit met iti probinsia iti Benguet. Daytoy ti makunkuna a traditional red rice variety ti probinsia.

Ti kintoman ken pulaglag rice ket adda panawen ti pannakaimula ken pannakaapitna.

Maapit ti kintoman iti dry season, kas kadagiti red rice varieties a gal-ong, lasbakan, lablabi, kabal, dikalot, makabsog, langpadan ken balatinao. Adda met dagiti white rice varieties a kas iti sabsaba, lamadya, ngilaan ken kalipago a saan a nagaramatan kadagiti nagduduma a kemikal.

Ti pulaglag ket dagiti maapit iti wet season, kas kadagiti variety ti talabtab ken ti diket. Ti makanining ken ti balisanga ket dagiti white rice a maapit iti panagbabasa. Ngem mabalin met nga imula iti dry season a ti laley, lamadya, ngila-an, bongkitan ken balatinao.

Ti nabanglo a tudoy rice iti Kabayan, Benguet ket kabilang kadagiti organic premium rice.#