Ti kinamaingel dagiti Filipino

Idi Abril 9, Araw ng Kagitingan wenno Aldaw ti Kinamaingel. Aldaw a pananglagip, panangselebrar ken panangipaay iti panagkurno ken respeto iti kinamaingel dagiti soldado a Filipino a nakiranget kadagiti Hapones a nangribbuot ti pagilian idi Maikadua a Gubat Sangalubongan. Ti dinto maumag a pakasaritaan ti kinamaingel a naikitikiten, saan laeng nga iti historia ti sangalubongan no di pay iti puso ken nakem dagiti amma ken innatayo.

Rumbeng laeng nga intay lagipen, selebraran ken ipannakkel daytoy naidumduma a gapuanan dagiti kailiantayo a dida sinamir nga imbuis ti biagda para iti wayawaya. Napateg unay ti wayawaya tunggal pagilian ta kaiyariganna ti maysa a kalapati a nawaya nga agpayakpak ken agampayag iti law-ang, aniaman a darikmat a kayatna, iti sadino man a papananna, iti aniaman nga oras ken kanito.

Ti kinapateg  daytoy nga aldaw ket dinto magatadan a nasken la unay nga ipannakkel ken saan a liplipatan wenno baybay-an nga agkupas ti iwagwagaywayna a kinatured, pinget ken namnama. Lalo iti kangitingitan ti gubat ken ti panangsalaknib iti maudi a sarikedked ti pagilian agingga a dimteng ti tulong ken ayuda. Ti Bataan ken Corregidor ti nagserbi a maudi a sarikedked dagiti Amerikano ken kailiantayo kabayatan ti panagurayda iti panagsubli ni Heneral Douglas MacArthur.

Kas ipamatmat daytoy, adda  naibayog a simbolo ti kinamaingel, dakkel a krus iti tuktok ti Mt. Samat sadiay ili ti Pilar, Bataan. Daydiay dakkel a krus a naawagan iti Dambana ng Kagitingan ti simbolo ti kinamaingel, tured ken namnama dagiti bannuartayo idi Maikadua a Gubat Sangalubongan.

Agarup 76,000 a soldado a Filipino, Amerikano ken Intsik ti nakirupak kadagiti sumunsunson a Hapones. Ngem napaliiw ni Heneral Edward P. King, nangidaulo iti pannakasalaknib iti Bataan, ti in-inut a panagkapsut dagiti soldado gapu iti kinakurangen ti dumteng a rasion a makmakan, agas, bala ken armas, ken agtultuloy nga umad-adu ti bilang dagiti agsakit. Daytoy ti nangipaay iti al-allia iti panunot ken nakem ti heneral. Kas pangulo ti sarikedked ti Bataan, nupay sakiten unay ti nakemna a mangbalusingsing ken saan nga agtungpal iti nainget a bilin da Heneral Douglas MacArthur ken Jonathan Wainwright nga ikaluyada ti sarikedkedda iti Bataan, awan ti sabali pay a nagpilian ni Heneral King no di sumuko agraman dagiti soldado iti babaenna tapno masalbar ti biag dagiti agrigrigaten a soldado nga idauluanna.

Iti isusukoda, simmaruno ti nakaal-alinggaget a Death March, nagnagna dagiti balud a nangdaliasat iti immawet-awet a kinilometro a dana nga agturong iti concentration camp iti Camp O’Donnel sadiay Capas, Tarlac. Nakaro a tuok ken rigat ti sinagrap dagiti soldado iti dayta a death march, nabisbisinan ken nawawda. Dagiti makabael, inawit-inassiwanda babaen ti dagidagi dagiti masakit; dagiti daksanggasat, nabaybay-anda lattan a naidasay iti ngalay ti dalan – naabuso ti kalinteganda a kas tao wenno kas prisoner of war.

Daydiay bilangda a 76,000 a nagrubuat sadiay Bataan, 54,000 laeng ti nakagteng sadiay Tarlac a nakaibaludanda. Agarup 10,000 ti natay iti dayta nakaal-alinggaget a panagmartsa. Ngem dagiti dadduma a  nagtured a naglibas, timmiponda kadagiti gerilia iti kabambantayan wenno nangbuangayda iti bukodda a bunggoy a gerilia. Nakiranget dagitoy a grupo, iti baet ti bassit a bilangda ken kabassit dagiti armasda agingga iti panagsubli ni Heneral Douglas MacArthur a nangsubbot ti pagilian iti ima dagiti Hapones.

Saan laeng koma nga Abril 9 nga intay lagipen ken patarnawen ti isip ken puspusotayo iti kinamaingel dagiti soldado a kailiantayo. Kasapulan a sublientayo ti napalabas babaen ti yuyeng ni lagip tapno maipasagepsep kadagiti ubbing ken agtutubo iti agdama a panawen ti kinapateg ti panagayat ti bukod a nasion, panagayat nga awan ti katukadna ta dayta ti ladawan ti kinaasino ti Filipino.

Ngem ti nakaladladingit, kalpasan ti napasarantayo a nakaal-alinggaget a napasamak iti napalabas a gubat sangalubongan, agtultuloy pay a sumangsangotayo iti sabali a pannakidangadang. Adda dita ti nalaus unay a pinnolitika, ti kurapsion iti amin a suli, ti pannakidangadang iti bisin ken kinakurapay, ti kinakirang ti panggedan, ti di pannakaidanon dagiti kangrunaan a kasapulan ti tao, ken adu a pay a saanen a nasken nga inaganan pay no di ket sanguen koma ida a parparikut a pangipamatmatan-pangipakitaantayo iti kinatured, pinget ken namnama a kas ti impakita dagiti mamaingel a bannuar iti Maikadua a Gubat Sangalubongan.#