Ti Kultura Pulbora

Salaysay ni Melvin Bandonil

Maudi iti dua a paset

 

Narigat met ngarud a matiliw ti ipus ti tumayok nga ekonomia no nalawag a maimatangan ti kinakurapay. Saan met a makatayok ti panagdur-as a yan dagiti political dynasties ta kontroladoda ti lugar ken awanan dayta nasalun-at a binnalubalan a mangipaay iti nawadwada a panirigan dagiti umili no asino ti rumbeng a tulongan ken pakaitedan iti panagtung-ed. Iti lugar a yan ti political dynasty, awan ti binnallubalan ta gagangay a mapapanaw no saan a maipalnaaw ti tumaud a tumakder a mangsango iti poder a pedestal. Ket siempre, adda latta ti anniniwan dagiti private armies, partisan armed group ken hired killers iti likudan ti amin.

“Private armies thrive where there are powerful politicians and local kingpins who make local communities that are . . . untouched by national authority, their own private political domains,” kinuna ti ICAPA. “These “armies” may include soldiers, policemen, civilian volunteers, jail guards, communist or separatist guerrillas, security guards, armed cult groups and street thugs.” Dayta ti natakuatanda iti inda panangadal.

Ti kultura pulbora ket lalo pay a rimmangpaya iti ilalaok dagiti persona nga innaganan ti ICAPA. Ngem ti saan a nasayaat nga epekto daytoy ket ti pannakarikna iti nalubed a panagdur-as. Nakapsut ti asenso a sapasap. Awan ti negosiante a mayat a mangibaut iti puonanna iti saan a paborable a kondision.

Ti panagdur-as ti sapasap ken mapuyotan nga ekonomia ket magun-odan laeng babaen ti adu ken adu a trabaho a para kadagiti umili. Trabaho, trabaho, trabaho! Trabaho saan ket a paltog ti ipabaklay lalo kadagiti agtutubo tapno maliklikan ti irarangpaya ti kultura pulbora.

Idi dekada ’70, kaadu idi dagiti agtutubo a naimpluensiaan iti makakannigid ken sidadaan nga agbaklay iti paltog ken makidangadang ken makipinnatay iti bileg ti gobierno. Malaksid ti kinarigat ti panagbiag ken kinaawan ti turongen a masakbayan dagitoy nga agtutubo ti pagilian, napanunot ni Minister of Labor Blas Ople a nasken a maiyadayo ti imatang dagiti agtutubo babaen ti panangited ti gobierno iti pagsapulanda. Napanunot ni Blas Ople ti panangtulong ti gobierno iti asinoman a mayat nga agtrabaho sadiay ballasiw taaw.

Adu dagiti trabaho nga agur-uray sadiay ballasiw taaw. Malaksid nga ingatona ti kasasaad ti panagbiag ti pamilia ti asinoman nga agturong iti ballasiw taaw, nayonanna met ti kaban ti pagilian ket agpangato ti istabilidad ti ekonomia.

Saan a nagustuan daydi Presidente Ferdinand Marcos ti napanunot ni Minister Blas Ople a pamuspusan. Ngem inlawlawag a nasayaat ni Ople nga awanen ti sabali pay a pamuspusan tapno maiyadayo iti inhurhensia dagiti agtutubo. Pagbalinen ketdi ida a produktibo nga umili tapno bumilbileg pay ti ekonomia ti pagilian nga itden itoy ken kumapsut met ti bilang dagiti disidente ken sympathizersda. Napagtung-ed ni Blas Ople ti presidente iti panangilawlawagna. Inted ti presidente ti amin amin a kasapulan ni Minister Blas Ople ket nabuangay dagiti line agencies wenno opisina ti Overseas Contract Worker (OCW) ken ti pannakatrening dagiti agtutubo ken mayat nga agsursuro kadagiti nadumaduma nga skills babaen ti National Manpower and Youth Council (NMYC) tapno maaddaanda iti kualipikasion nga agserbi iti panagsapulda iti trabaho iti ballasiw taaw. Saan a nagbiddut ni Blas Ople itoy a nasirmatana a solusion ti agdadata a parikut a panangallangon ti pagilian iti nakaam-ames a pinnatayan ti Filipino kontra Filipino – ti nariribuk a klima a parnuayen ti kultura pulbora.

(Kalpasan ti  pannakapatapuak iti poder ni Presidente Ferdinand Marcos, nasukatan ti nagan nga OCW iti Overseas Filipino Worker (OFW) ket ti met Technical Education and Skills Development Authority (TESDA) ti nangsukat ti NMYC. -Ed)

Ita, kas pammigbig iti narangpaya a kapanunotan a pagsayaatan ti sapasap, daydi Blas Ople ti maaw-awagan itan nga Ama ti OFW gapu iti panangbuangayna iti pagsapulan ken pagrang-ayan ti pagilian malaksid ti pannakaiyadayo ti adu a Filipino a tumipon kadagiti disidente a makakannigid a mangpabussog koma iti kultura pulbura – ti pannakaipasidong ti pagilian iti nakana a riribuk, a dagiti met laeng Filipino iti agpipinnatay.

Kasapulan iti ad-adu a Blas Ople iti gimong!

Ket tapno maliklikan dagiti marigrigat nga umili a tumipon kadagiti private armies, goons, hired killers, partisan armed group ken dadduma pay, nasken ti pannakabuangay iti ad-adu pay a trabaho saan laeng a sadiay ballasiw taaw no di pay lalo iti uneg ti pagilian. Ta nabaknang ti pagilian kadagiti resources a mangited iti dakkel a bilang ti employment.

Saan a mapanunot dagiti umili ti agbalin a kameng ti private army wenno agserbi a goons dagiti politiko no addaanda iti pagtrabahuan – ta ti tao nga addaan iti pagtrabahuan nasirnaat ti init a taltalliawenna a masakbayan. Ti pagilian nga adu ti pagtrabahuan, nasirnaat ti ekonomiada nga agam-ampayag iti tangatang!

Kadagiti nababaknang a pagilian, ti kinaawan iti pagtarabahuan ti mangipapaay kadagiti social unrest wenno civil unrest. Saanen a makaidna dagiti umili gapu iti kinaawan panggedanda. Ti implikasion itoy, no awan ti trabaho awan met pangalaan iti igatang iti makan. Isu a naynay dagiti social unrest iti Europa ken uray iti USA. Sadiay Latin America, sumrek dagiti lallaki kadagiti addaan bileg iti panaglakuan ti droga nangruna iti pagilian a Columbia.

Adda maysa a common factor ti private army (etc) iti nakurapay a nasion (third world) a pakaibilangan ti Filipinas ken ti social unrest kadagiti nabaknang a nasion – ti kinakisang ti panggedan dagiti umili.

Kadagiti nasion a yan ti adu a trabaho, awan ti balikas a kultura pulbora ta awan dagiti private army (etc) ken social/civil unrest…#