Ti Nabara A Tungtongan Iti Literatura

Ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

 

 

Maipanggep iti literatura ti maysa a gumaygayebgeb a tungtongan iti net itay nabiit.  Dagiti bunga ti literatura a nangited iti adu a kita ken wagas ti panagbiag babaen ti impluensiada wenno bilegda a simmagepsep iti muging ti asinoman ken anian a gimong a paggargarawan. Nupay adda dagiti positibo a panirigan, adda met dagiti negatibo a kas segged ti tungtongan no di man isu ti puon iti gumaygayebgeb a debate wenno nabara a saritaan.

Itay nabiit, kunaen ngamin ti maysa a human rights organizer ken adviser ti United Nation bodies on racism and discrimination a ti atiddog a daniw (epiko) ni Dante Alighieri ti Florence, Italy ket maysa kano a racist, homophobic, anti-Islamist ken anti-Semitic. Gapu itoy a banag ken panirigan ti Gherush 92, maysa a Roman human rights group, nasken kano a maipariten nangruna kadagiti classroom ken unibersidad wenno iti ababa a pannao, maipariten a mapagadalan agsipud ta maysa kano nga offensive ken discriminatory.

Dayta ti panirigan ti Gherush 92 a nangipaay iti segged ti tungtongan.  Ngem pudno kadi wenno adda kaipapanan daytoy nga alegasion?

Offensive ken discriminatory ti nalatak unay nga epiko ni Dante Alighieri a napauluan iti Divine Comedy (Divina Comedia)? (Ti orihinal a paulo a kas insurat ni Dante Alighieri ket Comedia; iti reprinting a napasamak ket nainayon dayta Divine.) Naibilang ti Divine Comedy kadagiti sangapulo a sinurat a nangbalbaliw iti lubong ken nagramutan dagiti dadduma pay a sinurat. Ti Nabayaten ti Divine Comedy a pagad-adalan iti literatura sipud pay idi immuna a naipablaak idi 1472. Sa la mababalaw daytoy kalpasan iti lima gasut uppat a pulo a tawen?

Daytoy ti isyo a nasken a masungbatan.

Ta ania ngamin, aya, ti Divine Comedy? Maysa nga epiko wenno atiddog a daniw. Buklen wenno binukel ti 14,233 a linia. Nagkatlo a paset a nakaiparangan ti impierno,  purgatorio ken paraiso. Maysa nga imaginative a daniw ken allegory maipapan ti biag kalpasan ti ipapatay. Naisurat a kas first person account maipapan iti biag kalpasan ti ipapatay.

Ngem  kuna dagiti mangisiksikkir a naglabsing daytoy iti kalintegan ti tao (human rights) gapu iti pannakaiparang iti saan a nasayaat nga imahe ni Prophet Mohammed. Naiparang pay ditoy a dagiti Hudeo a kas naameng, manangallilaw ken scheming money lenders.  Ken nakondena ditoy ti aramid dagiti homosexual.

Ti met makunami maipapan itoy nabara a tungtongan, saan koma nga alaen wenno iparang ti maysa a bunga ti literatura a kas pudpudno a pasamak. Lalo pay a saan koma nga idilig ti konteksto ti sinurat iti panawen a pannakasuratna iti agdama a panawen. Siempre, adda dagiti aramid idi a panawen a saanen a napapanawen iti agdama. Ngem ti aramid iti napalabas ket saan a baybay-an lattan ta agserbida met a kas giya iti masungad wenno iti masakbayan.

Ken maysa, nasken nga usigen a nalaing ti sinurat no ania ti motibona wenno intension a kayatna nga iyallatiw kadagiti agbasbasa. No asino dagiti intended audience wenno pagserbianna. Ta ti agpaay ken Cesar ket saan nga agpaay ken ni Nero.

Ti literatura ket bunga laeng ti panunot. No napasamak ti saan a nasayaat a banag bay-an koma ta isu ngarud dayta ti kidkiddawen ti istoria. Isu ti napanunot ti author.

No ikondena daytoy a sinurat, kasanon dagiti sinurat nga addaan iti karakter a saan a nasayaat nga aramid ken kababalin a kas kada Count Dracula nga agsepsep iti dara, ni mammapatay kadagiti babbai iti Elm Street, ken adu pay a karakter a saan a nasayaat ti inladawanda nga aramid ken ugali? Nakatakderda a kas iti inladawanda ta isu dayta ti linaon ti panunot ti mannurat nga isu ti sinuratna.

No bunga laeng dayta ti panunot, apay nga ibilang a kas kinapudno?

Saan nga iparang amin a positibo wenno nasayaat amin  ta adda met dagiti aramid a madi ken saan a naimbag nga isu dayta ti naiparang. Ti bunga ti literatura ket s

Uray iti pudpudno a biag ket isu met ti mapaspasamak, saan kadi?

Bay-an koma ti literatura nga agwaywayas iti bukodna a lubong.#