Ti Pakalaglagipan iti Oktubre 8

Kolum: Iti Duyog ti Singasing

Ni Jaime M. Agpalo, Jr.

 (Umuna a Paset)

 

Nabilbileg ti pluma ngem ti espada Kayatna a sawen, nabilbileg dagiti sinurat a pangisikkiran iti karbengan, iti laksid nga awan pay ti mapasamak a kinadamsak. Uray ti nailian a bannuar, ni Dr. Jose Rizal, ket liniklikanna ti nadara a rebellion isu nga inggaedna ti nagsuratsurat kas panangiyikkisna iti isusupiat kadagiti ganggannaet a Kastila a nangsakop iti pagilian.

Adu dagiti bannuar a pluma ti armasda a nangisikkir ti wayawaya. Maysa ditan ni bannuar nga Emilio Jacinto, maysa kadagiti mabigbigbig a periodista ken mannaniw. Gapu iti bileg ti impluensiana iti panagsuratan, adu nga umili ti naguyugoy a timmipon iti rebolusion. Immabut iti 30,000 ti sigagagar a nagkameng iti Kagalanggalangang Katipunan nang manga Anak nang Bayan (KKK) manipud iti sigud a 300 a bilang daytoy. Gapu itoy a gapuanan, ken ti kinalaingna iti panagsuratan, naawagan iti “Utek ti Katipunan.”

Malaglagipto latta ni Emilio Jacinto, lalo iti petsa 8 ti Oktubre 1897. Daytoy nga aldaw idi a pinutarna ti daniw nga “A La Patria” (To My Fatherland). Maysa a daniw a nangtratar iti patriotismo a rumbeng la unay a maipasagepsep iti asinoman a Pilipino a mangipateg ti pagilianna. Pinutar ni Jacinto daytoy gapu ta nainspiraran iti makapikapik, makatengngel-anges a daniw ni Dr. Jose Rizal nga “Mi Ultimo Adios.”

Mangipamatmat a pudno la unay ti kinapateg ti daniw a kas behikulo a pangiyebkasan iti timek ken unnoy para iti wayawaya. Uray iti panawen a pannakaapput ti ngiwat ken dagiti mata—ti kinaawan iti waya nga agsao maipapan iti karbengan, lumtaw latta dagiti timek babaen ti pluma. Ket tapno mailinged ken maprotektaran ti kinaasino ni mannaniw, ti panagaramat iti nom de plume ti kamangan.

Maysa ditoy ni Jacinto, a nagusar iti nom de plume a “Dimas Ilaw.” Isuna pay ti nangsurat iti “Ang Kartilya ng Katipunan” a mangtarabay iti asinoman a Katipunero a mangisikkir iti wayawaya. Daytoy ti primer ti Katipunan.

Kas mannurat ken mannaniw, nag-editor iti pagiwarnak a “Kalayaan” (Wayawaya), ti nalimed a pagiwarnak a nangrubrob iti panagadu dagiti mangbusor kadagiti Kastila. Kastoy ti kabileg ti babasaen nga inedit ni Emilio Jacinto.

Dagiti dadduma pay a sinuratna ket pakairamananen ti “Liwanag at Dilim” (Lawag ken Sipnget), “Pahayag” (Manifesto), “Sa Mga Kababayan Ko” (Kadagiti Kakailiak) a nakailanadan kadagiti socio-pulitikal a panirigan; “A Mi Madre,” “Sa Anak ng Bayan” ken ti “Sa May Nasang Makisanib sa Katipunang ito.”

Dagitoy pay dagiti dadduma a sensitibo a posision ni Jacinto iti Katipunan: sekretario, fiscal, ken idi agangay, kas maysa a heneral iti armada.

Kalpasan ti pannakapapatay ni Andres Bonifacio, ti Ama ti Katipunan, intuloy latta ni Jacinto ti nakidangadang iti wayawaya sadiay probinsia ti Laguna. Saanna a pinatgan ti awis ni Aguinaldo a tumipon kadakuada. Naatap ni Emilio Aguinaldo nga adda pakainaiganna iti  pannakatay da Bonifacio ken ni Antonio Luna, segun iti historia.

Ngem daksanggasat ta natay ni Jacinto gapu iti sakit a malaria idi Abril 16, 1899 iti edadna a duapulo ket tallo ket naitanem ti bangkayna sadiay Majayjay, Laguna. Idi agangay ket naiyalis met laeng sadiay Manila North Cemetery.

Ni Emilio Jacinto ti kaubingan a kameng ti Katipunan, agedad laeng iti sangapulo ket walo. Insardengna ti panagadalna ket nakikappeng iti Katipunan.

Naiyanak sadiay Trozo, Manila idi Disiembre 15, 1875.

Nabileg ti pluma, manipud idi agingga iti agdama ket maus-usar a pangiyebkasan iti timek ti irurukuas ken arungaing.#