Ti Piesta ti Arbis-bisibis

 Sarita ni Ma. Theresa B. Santos

(Maudi a paset)

 

Naulimek dagiti bumarangay. Naipigket amin a mata ken ni Rino, uray dagiti ubbing ket kaadduanna ti kimpet kadagiti nagannak kadakuada, idinto nga adda met dagiti nakadalupisak iti sementado a basar ken nagmasngaad a mangmatmatmat iti agpalpalawag a mistiko.

“Narigat ti kasasaad iti panagbiag dagiti Megy, kabarangaya,” kinuna ni Rino. “Ad-adu dagiti babbai iti populasionda ta nabibiit nga amang iti mamindua a daras ti biag dagiti lallaki. Isu a tagipatgenda la unay ti ritualda. Ti rigatna, kakabsat, uray no adu ti rabong iti bulan ti Setiembre, no di met agar-arbis ken agin-init, awan ti mapasamak a panagiinnasawa wenno mating season. Uray no agar-arbis ken agin-init met no naibus met aminen a rabong a pagsalaanda iti ritualda, awan latta, a, iti panagiinnasawa a mapasamak wenno mating season. Kaasida met, saan kadi? Amangan no maibus ti kaputotanda no kasta a kanayon ti mapasamak!”

Awan latta ti makatagari kadagiti bumarangay.

“Adda sangkabaga dagiti babbaket ken lallakay idi un-unana a no agar-arbis ken agin-init, adda agkasar nga ansisit, saan kadi, apo?”

Innarasaas, kalpasan ti panagtitinnaliaw dagiti bumarangay. Natinggaw ti timek dagiti nataengan a nangnangngegdan dayta.

“Ti bulan ti Setiembre ti mating season dagiti Megy a gnome. Kalpasan ti ritualda, adu ti agkasar kadakuada. Isu a naynay met a kuna dagiti lallakay ken babbaket: agar-arbis, agin-init, adda agkasar nga ansisit! Saan a mapasamak ti ritual no saan nga agar-arbis ken agin-init. Uray no agar-arbis ken agin-init no naibus metten dagiti rabong, awan ti mapasamak a kasar. Isu a makaunget dagitoy nga ansisit kadatayo a tattao ta ibusentayo metten dagiti rabong a pagsalaanda no dumteng ti piestada! Dayta ti sikolo ti biagda. Ngem irurumentayo, daddadaelentayo ti sikolo ti biagda babaen ti panangibbustayo kadagiti rabong. Isu a makapungtotda met ket saplitanda iti burrarawit ti asinoman nga agala iti rabong.”

Insardeng ni Rino ti nagsao ket tinaliawna ni Kapitan Constante a nagrabuy ti iisemanna ken manglanglangit.

“Kabarangayan, isardengtayo koman ti ginagamrud nga aramid. Bay-antayo met nga umanges ti nakaparsuaan—ni Inang Kalikasan. Marigatanen ni Inang Kalikasan ngem lalo ketdi a parigatentayo. Marigatanen dagiti kawayanan iti aramidtayo a ginagamrud, ngem agtultuloy latta nga intay ramesen ida babaen ti panangibbustayo kadagiti rabong. No awanen ti rabong, ania pay ti agbalin a kawayan? Iti kinaameng ti tao, mairamraman nga agsagaba dagiti Megy iti sabali a dimension. Kabarangayak ida, isardengtayo koman ti kinaameng, maaddaantayo koma iti sistema ti panangmanehar iti kinawayanantayo. Datayo met laeng ti agnumar no adu dagiti kawayantayo nga isu ti intay usaren iti industriatayo.”

Saanen a nagtimek ni Rino. Impalawlawna lattan ti panagkitana kadagiti naulimek a bumarangay, adu pay kadakuada ti saan a makaperreng kenkuana.

Tinaliaw ni Rino mistiko ni Lakay Benjamin a presidente iti Brgy. Pinagkawayan Bamboo Industry a nangingato iti kanawan nga imana,  isenseniasna nga isu met ti manarita. Iniseman ken tinung-edan ni Rino. “Sige, manong, bagim met ti sumao…”

“Husto ti kuna ni apo Rino, kabarangayak! Mabusor unayen dagiti Megy gapu iti nalabes a panagala iti rabong. Saan laeng a datayo ti agkasapulan iti rabong, uray met dagiti ansisit. Panunotenyo a, Mayo agingga iti Agosto a panagala iti rabong, uppat a bulan, saan kadi pay nga umanay dayta a pakairanudan iti rabong? No dumatag ti Setiembre, isardeng koma metten ti panagala iti rabong, tapno adda agbalin a kawayan, ket hustonto met a matangkenanda no panawen ti panaglalaga iti bulan ti Enero agingga iti Abril. No aramidentayo latta ti kinaawan sistema iti kinawayanantayo, adu ti maawanan iti panggedan. Kasanon ti masakbayan dagiti annaktayo? Panunotentayo koma met ti masakbayan, saan nga ita laeng.”

Timmakder met ni Kagawad Samuel kalpasan a sineniasanna ni Rino mistiko nga isu met ti sumao, nakamisuot, nga ipatpatitna iti kanigid a dakulapna ti bellangna. Kinunana: “Sige, agalakayo latta iti rabong iti kaykayatyo, didakayon biangan no diyo kayat ti paisuro. Ngem no balatbatannakayo dagiti Megy, awan ti um-umay agpulongpulong kadakami, nga agrungaab a kasla agemmak a baka ta amangan no malmaluek pay kadaytoy bellangko. Salbag ketdi, nagbabangadkayo a tattao, bagbagiyo la ti ammoyo!” Sana minulagatan ken binanniekesan ni Pando, ti baro a nagsangsangit a napan nagpulong iti barangay hall ta binalatbatan dagiti Megy iti panagalana iti rabong. Kinudkod ni Pando ti semi kalbo a pukisna sana indumog kalpasan nga inellekan dagiti bumaranggay.

Nagsao manen ni Rino mistiko: “Kabaranggayak, datayo met laeng a mismo ti mangamid iti pagbiagantayo, saantayo koma nga umaddang nga adda intay mabaddekan tapno nasaysayud ti panagturongtayo iti naraniag a masakbayan. Saantayo koma a dadaelen ti nakaparsuaan—ni Inang Kalikasan—tapno agbiagtayo a nanam-ay ken  natalinaay…!”

Sipud pay naaddaanen iti sistema ti panangipateg ti kinawayanan iti Brgy Pinagkawayan, iti ili ti Caoayan, saanen a nagpakpakita ken nagdangran da Holcima, Olkawey ken Fanerri. Gapu ta rimmang-ay ti industria ti kawayan, dimmur-as dagiti bumaranggay ket napasamak pay ti tinawen a Barangay Pinagkawayan Bamboo Festival a mapasamak tunggal umuna agingga iti maikadua a lawas ti Marso a lalo pay a mangidur-as iti panagbiagda.

Pudno la unay ‘tay kunada, ti mangisakit ken ni Inang Kalikasan ket panagturong iti naraniag a masakbayan!#