Footer

Ti Realismo a Sarita

Ni Jaime M. Agpalo, Jr.

 

Sungbat daytoy kadagiti nagkaadu nga agsalsaludsod maipapan iti pannakapukaw ti kinapudno ken palso nga impormasion iti sarita. Ti makunak, depende no ania a klase ti sarita ti suraten.

Iti maysa kadagiti komento ni Juan S.P. Hidalgo, Jr. iti kolumna a Pugon iti Bannawag a naipablaak idi 1968: kinunana a “bassit ti ammo ni mannurat iti banag a sursuratenna.” Nagistoria iti dina ammo ken kabisado kadagiti impadigona nga impormasion. Saan nga  umno wenno palso dagiti banag a sinasaona. Nakurang ti ammo ni mannurat iti topiko a sinuratna.

Saan a mabalin nga angawen wenno baliwan ti ammo dagiti dear readers maipapan iti suraten. Lalo no dagitoy nga ammoda ket addaan iti pagibatayan wenno agdadata a kinapudno. Saan nga umanay a ti fiction ket fiction laeng a rason. Numan pay fiction, agbatay met laeng daytoy iti lohika, lalo dagiti sarita a realismo. No realismo ti sarita, masapul nga agbatay daytoy iti kinapudno, a maiduma kadagiti pantasia ken dadduma pay a genre. Nasken nga ammuen no ania ti klase ti sarita nga inka ipadigo.

Saan a rumbeng a mabalbaliwan ti realismo. Saan a maikanatad a pugpugtuan. Saan a maitutop nga ipapilit ti kayat agsipud ta agbatay laeng iti fiction ti sinurat. Fiction no fiction. Ngem dillawen latta dagiti nakabasa iti sinurat no biddut dagiti impormasion a maidanon kadakuada; lalo no ammoda ken siguradoda iti ikutda nga impormasion, sa ket binaliwan ti author, daytan ti panagsagrap iti nakaro unay a babalaw.

Tapno maliklikan ti panagkamtud iti ammo, nasken ngarud ti panagsukisok nga  umuna iti suraten sakbay nga ikur-it dayta a banag a napasamaken. No saan, nasaysayaat laengen nga agsuratka kadagiti banag a pamiliar kenka. Dagiti pasamak wenno eksperiensa a sika a mismo nga author ti makin-eksperiensa. Napalalo met no saanmo pay laeng a kabisado a suraten wenno napalalo met ngatan no bassit pay laeng met ammom iti bukodmo nga eksperiensa.

No saan met, agsukisokka. Agdamag. Research. Urnongem dagiti facts and figures. No mabalin ket pasiarem ti lugar (setting) tapno maammuam ti aglawlaw ken mapaggidiatmo ti kinapudno dagiti nakalapmo nga impormasion—saan nga umanay ti nakalap nga impormasion nga awan ti kabukbukodam a pam-maneknek. Masapul a paneknekan no pudno met laeng wenno saan.

Iti maysa kadagiti sinurattayo iti daytoy a kolum, kunatayo idi: “Kasapulan ti authenticity, kailian! Misuotandaka la ketdi dagiti makabasa, kailian, no ti saritam ket dimo impangpangruna ti authenticity. Ta ania aya ngamin daytoy nga authenticity, kunam, kailian? Isu daytoy iti panangiresertsmo met a kadagiti lingo ken technical terms nga ilagam iti saritam. Narigaten, kailian, iti maawagan iti balasubas a mannurat! Agsipud ta agsasaoka iti di umno. Agsasaoka iti dimo met ammo… Kas pagarigan, ta nangsuratka iti maipapan iti ospital, ngem dika man la nagaramat kadagiti technical terms ken lingo iti uneg ti ospital, nakapappapati ngarud dayta a saritam?  Daytoy man ‘tay aw-awaganda iti drawing a sarita, kailian. Saan a live. Walang kabuhay-buhay… Wenno nangsuratka iti sarita maipapan iti Internet love affair, ngem, dimo man la naisawang wenno nadakamat dagiti lengguahe dagiti netizens, dimo man la pulos imparang no ania ti Internet,