Ti Sarita iti Literatura Ilokana

DAYTOY a panagadal, linukatanna ti adu a kapanunotan a naibinglay ken nangpakayammet pay kadagiti mannurat. Rimmuar dagiti maul-ulsan a kapanunotan. Kangrunaanna, dakkel a panagyamyaman ti awtor itoy a kritisismo iti saritana—kayatna a sawen, silulukat ti puso ken isipna para met laeng iti panagdur-as ti plumana ken ti Literatura Ilokana.Saan a kas kadagiti dadduma nga arsagid a makritikar ti sinuratna.
Kastoy met ti kapanunotan ni Apo Roy Vadil Aragon a maysa a mabigbig a mannaniw iti kurditan nga Ilokano:

Makuna met laeng a magic(al) wenno marvelous realism daytoy sarita ni abalayan JBM, iti panangtrato ken aplikasion dagiti mannurat iti magic/marvelous realism, saan a literal a magic wenno mahika wenno fantastic a pagteng ti mairamramen iti fiction, ngem ketdi marvelous wenno nakakaskasdaaw wenno datdatlag wenno no iti Ilokano koma ket isu ‘tay kunatayo a di nakappapati ngem pudno. Kadagiti fiction da Gabriel Garcia Marquez, Jorge Luis Borges, Haruki Murakami kas pagarigan dagiti nadakamat a marvelous a bambanag a kunam lano pudpudno a saanen a masapul a kuestionaren no patien ken saan ket kinapudnona supernatural a penomenon dagidiay met laeng, nakakaskasdaaw a bambanag ken pagteng ngem kasual a nadakamat wenno nairamen iti estoria iti man estilo wenno porma a satirikal wenno historical ken uray humorous (satirical humor).

Iti “Dumadara…” magical daydiay banag nga adda nasarakan a bassit a libro kada kinabaknang iti boksit dagiti simmangbay/nagtudo nga ikan. Ket wen, mabalin latta a biblikal dagitoy no basaen iti biblikal a panangimutektek wenno kitaen iti lente a religious. Uray met pay dagiti makuna a milagro a pagpagteng iti biblia ket supernatural met laeng a mabalin nga ilawlawag ti science wenno physics, marvelous met laeng dagidiay iti estado a realismo.

A kastoy met ti insupusop ni kamannurat Delfin Dumayas ti Ilocos Norte:

Ket mabalin a dayta ti maysa a rason a saan unay a nagustuan dagiti hurado… Di unay, kunak, gapu ta saanda ngarud a pinangabak… Kunaek a nakasaysayang daytoy a sarita ta di unay naawatan dagiti hurado ti tumtumboken daytoy a sarita… Dayawenka, Atanud Roy, ti kinawada ti ammom iti magic realism. Ania koman a nagimbag no ikut dagitoy a hurado dagitoy a kinasirib ken nawada a kapanunotan iti tay-ak ti panagsuratan nangnangruna iti magic realism.

Ne, ay, ket pudno ngarud dagiti sayangguseng nga iti salip, no maminsan, addada dagiti mangabak a di maikari? Ngem sabagay, saan a mabalin a kuestionaren ti pangngeddeng dagiti hurado. Addaanda iti bukod nga igam, panaganalisar, ken isirib nga agpili iti kapintasan a sarita kadagiti naipaima kadakuada.

Ituloytayo a kitaen ti tungtongan. Apay a nakuna ni Alvarez a saan wenno awan ti magic realism iti sarita?

Para kaniak ngamin, no magic ket adda elemento ti salamangkana nupay pudno a maipapan iti supernatural power met laeng ti mahika. Isu a ti terminok iti paspasamak iti sarita ket kinadatdatlag ken supernaturalism. Ngem nabaked dagiti imbingaymo, Master Roy. Rimmuar ‘tay maysa nga ul-ulsam…

Ania ngamin daytoy magic realism a sarita, aya? Daytoy met ti imbingay ni Apo Errol Abrew ti Caba, La Union:

Ti termino a “magical realism” ket imbuniag ni European art historian Franz Roh idi 1920s. Mamati ni Roh a daytoy a porma ket maysa a reaksion iti expressionism ken kas isusubli iti pannakarambak ti wayawaya iti obhetivo a lubong. Idi 1950s kas impluensia iti salaysay maipanggep iti daytoy a banag a sinurat ti maysa a Cubano a mannurat a ni Alejo Carpenter, inarakup dagiti taga- Latin America a mannurat ken inlaokda kadagiti surrealistiko a konsepto dagiti French kasta met dagiti folkloriko. Sa la inarakup met dagiti Amerikano ken Briton a mannurat idi agtapog ti 60’s iti panagbalinna a nalatak a genre ken makuna a maysa a sanga ti postmodernismo.

(Adda tuloyna)