sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Ti Sarita iti Literatura Ilokana

Sinursuran: Kolum ni Jobert M. Pacnis
(Tuloyna)

No di pinangabak dagiti hurado daytoy, mabalin a narigatan dagiti hurado a nangtingiting iti saguday ti sarita, gapu met ngatan ta manmano kadagiti Ilokano a mannarita ti agar-aramid iti kastoy. Adda met atapko a dida unay naadakan daytoy a klase ti sarita ket iti panagramanda maappigud no idasig kadagiti sumilasu (isu met la nga isu) a sarsaritan a kadawyan a pangabakenda.

Ngem no unegen ti panagimutektek, adda maanninaw a social/political commentary-na iti pay ket istilo a satirical daytoy a sarita. Iti kinarigat ti biag ni Nato (reality) naglemmeng wenno nagtukiad a sumango babaen iti panangadalna iti Biblia (magical), maysa a reaction iti panagprotesta iti kagimongan, gagangay a tema kadagiti istoria ken sursuraten da Victor Hugo, Fyodor Dostoyevsky, Franz Fanon ken dadduma pay nga adda iti makunkuna nga “underground” – dagitay karakter ken pasamak a ti isusupiatda iti kagimonganda ket agtutunnal kadagiti kakasdiay a socio-psychological withdrawal. Ket no saan a nakita dagiti hurado daydiay, nalawag a saanda wenno nakurang iti panagbasbasada kadagiti gapuanan iti magical realism a genre. Dida natukod ti social/political commentary-na a nabaked.

Kuna ni Alvarez: Mamatiak a ti epektibo a panagestoria ket saanmo nga ibaga no di ket iparangmo.

Ngem ken ni Aragon, saan a mamati kadayta a dictum wenno canon metten a “show, don’t tell”. Misquoted dayta, kunana. Nagbiddutdakan’ iti pannakaawat iti inkomento idi ni Kurt Vonnegut. Di met kano a daydiay ti napateg wenno masapul no iti panagsurat. Depende iti panangsurat, suraten, mannurat. Saan a kanayon nga epektibo a masapul nga ipakita, masapul met a talaga no kua ti panangibaga nangruna no ti saritam ket putarem talaga a narrative wenno ‘tay ages-estoria. Maysa kan’ nga estilo dayta nga inevitable payen kas rekisito no ages-estoriaka kadagiti adventure lalo no nakakaskasdaaw. Kasta kan’ ti pampamay-an ni Gabriel Garcia Marquez.

Naisupadi met ti panirigan ni Ariel S. Tabag, mannurat a taga-Sta. Teresita, Cagayan ken maysa kadagiti mangbukbukel iti editorial ti Bannawag magasin. Kunana: Iti met biangko iti panagistoria, medio rakenrol ngaminen ti pannakaipresentar dagiti istoria ita. Ket medio kaykayatan met ti reader wenno audience ti medio personal. Wenno confessional. Isu a maus-uso pay metten ti creative non-fiction piman. Iti met piksion, dayta metapiksion. Kinapudnona, medio idi pay nga inus-usaren dagiti adda iti lumaud ti panagmeta— daytay sumrek ti autor iti obrana ket ilawlawagna a nasayaat no ania ti kayatna a sawen iti is-istoriaenna. Ni man Milan Kundera ti nasalawko a kasta pelang met ketdi— no adda man, diak malagip ti dadduma. Yaramidak man iti bersionko ti maysa a paset ti nobelana, ibasarko iti sarita ni JBM: “Simrek ni Nato iti restauran a pagsarsaritaan da Roy V. Aragon ken Ariel S.Tabag maipanggep iti iruarda a libro ti dandaniw nga i-self publish-da ta awan met ti publisher a mangayat kadagiti dandaniwda piman. Iti dayta met a restauran nga inur-uray ni Nato ni titserna ta ibutaktakna ti maysa a palimed a kalpasan ti lima a tawen, daytoy istoria ni Nato ti pagtungtongan da Aragon ken Tabag ket pagbilibanda daytoy nga autor, siak ni Joel B. Manuel, gapu kano ta maysaak a propeta ti agdama a panawen ta daytoy sarsaritaek iti daytoy a sarita, pimmudno iti maysa nga ili iti Cagayan. Ti imasna laeng, imbes a dumadara, kadis ti nagtudo iti makalawas.”

Kakastan ti panagbambanatda. So, siguro, diak ammo no ipaganetgettayo pay la a kankanayon dayta show don’t tell a dictum a dagiti role models a sarita ket dagiti sarita ni Apo Hidalgo. Ta kaniak a maysa ket no agdadata nga agiparparang ti autor iti maysa nga eksena nga isimsimbolona ti maysa a pagteng iti Biblia wenno mitolohia dagiti Griego, kasla diak maganasanen. Daytoy met nga aspekto no apay a diak makursonadaan daytoy a sarita ni Manuel— dayta adda Biblical symbolism-na. Maymayat siguro latta no istoriaentayo ti pakasaritaantayo kas Ilokano a saan a nasken nga ilaga ti heshesus wenno grieggriego a kultura— aspekto a nasagsag kadagiti agarup amin a sinurat ni Apo JSPH.

Agduduma a panirigan kadayta “show, don’t tell” a dictum. Ngem nabagas amin. Pagsakduan iti adal kadagiti agngayngayangay a mannurat ken uray payen kadagiti bangolan.#