Ti Sensitibo a Topiko

Kolum: Iti Duyog ti Singasing

Ni Jaime M. Agpalo, Jr.

(Maika-2 iti Tallo a Paset)

 

Kadagiti sinurat a nabasbasa, lektiur nga inatendaran, kadagiti diskusion ken obserbasion, ken uray ania a klase ti sinurat saan laeng a literatura no di pay uray iti komunikasion ket nagbatay latta iti kinabileg ti intension babaen kadagiti ikur-it a balikas. As I see it, naurnos man ken saan dagiti binatog (sentence) lumtaw latta ti kinabileg dagiti balikas—ta adda met dagiti naurnos a binatog ngem saan a makapnek wenno makapatik-ab idinto ta adda met ti ababa wenno karrakarra wenno aglalaok ti barut, bamban ken nylon ngem lumtaw latta ti kinabileg ti punto a kayatna nga idanon. In short, ti lengguahe ti kangrunaan iti amin a sinurat.

Nagsusupadi dagiti lengguahe iti aniaman a genre, para ubbing, nanakman, krimen, makaparay-aw, makapabuteng, labistori, adbentura ken dadduma pay. Iti bukodko a panirigan, daytoy ti umuna a preperensia iti panagpili iti makapnek a nabasa.

Ket no literatura a para ubbing, lengguahe met dagiti ubbing ti mausar—ti natural a lengguahe saan a sintetiko.

Malagipko man idi taraudi ti dekada 90s  a damok ti makigamulo iti Saringit Chronicle, adda ti sinurat, ababa a sarita a para ubbing a naiyawat kaniak tapno innak editen. Kayatko unay ti idea, kabaruanan a kas kadagiti nabasbasak a panagiparang kadagiti sensitibo a panirigan, lalo pay nga inaronanna ti eesseman iti sigud a pagduyosan—children’s lit—ngem iti ayanna a pagdaksan, ti lengguahe a nausar ket saan a maitutop a para ubbing no di ket kadagiti intellectual ken nataengan, a posible a nangatngato pay ti IQ ti ubbing iti sarita a di pay nakadanon iti tukad a gred wan ngem dagiti dadduma a nanakman; nupay kasta, inaramatko ti exceptional regardless of biological consideration a nadakamat iti sarita, ngem isu nga isu ti panagkitak; ad-adda a ti autor ti agsasao iti sarita a kas batikano a komentarista iti gimong ngem iti ubing iti sarita. Saan a maitutop iti beterano nga intellectual a komentarista iti kagimongan iti panunot ti maysa nga ubing—madi ti lengguahe a nausar.

Uray met iti daniw, napintas ti pannakasurat ti imbagana a putarna, ngem no taldiapan iti eksperiensa ti daniw ken ti autor, karkardayo la unay ta eksperiensa ni Amerikano ti daniw, uray ti setting. Idi dinamagko no nakapanen sadiay a lugar immisem laeng. Ngarud, impinalkon iti muging a maysa la ketdi a bunga ken gapuanan ti “Pirates of the Caribbean” ti naisubmitar a daniw. Adda met responsibilidad wenno akinresponsibilidad ti asinoman a nakaiyawatan iti akem a mangkita iti aniaman a klase ti sinurat iti literatura wenno ania a klase ti sinurat.

Makita dagiti ehemplo a nadakamat a maitugotan ti kinapudno babaen iti lengguahe. Napateg ti lengguahe a mausar, no saan  a maitutop ti lengguahe, usigen ti autor no kasano a dimteng kenkuana ti idea, ket no saan a tumutop adda la ketdi ti misterio nga agas-asuk.

Ti maysa pay a panangpalawa wenno mangpalawa iti bangkag ti literatura para ubbing ket ti panangaramat daytoy a kas medium iti panangipaawat, panangisuro kadagiti sensitibo a banag a saan a masukit ti rikna no di man iti panangawid iti interes dagiti ubbing.

Sakbayna a rimmuar, saan a madakdakamat iti literature dagiti ubbing dagiti sensitibo a banag. Ti kangrunaan a parikut ket no kasano nga idalan daytoy kabarbaro wenno simmari iti gagangay a topiko. Ngem saan a maawanan ni mannurat iti panglakagan tapno naannayas ti panangipaawat ken pannakaisuro iti kayat nga ibaga no isu ti intension ti sinurat. Agdepende daytoy no ania a klase ti approach ti usaren iti tumutop a lengguahe—daytay saan a makasugkar no di ket makaay-ayo a lengguahe a tumutop la unay a para kadagiti ubbing.

(Maituloyto)