: Ti Sinurat A Kas Sirmata Ti Masakbayan

Ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

Saan laeng nga iti agdama a pakaseknan ti linaon dagiti dandaniw a makiramraman iti mapaspasamak ti kagimongan. Dagiti dadduma, sinakupda ti masakbayan ket imparangda wenno impaltiingda ti kasasaad ti kagimongan. Nabaked dagitoy a daniw. Immortal wenno dinto maumag dagiti kakastoy a dandaniw.

Uray dagiti dadduma pay a sinurat a kas iti sarita, nobela, ken dadduma pay nga addaan iti pagsarmingan iti biag. Agserbi dagitoy a palagip ken wanwan iti taltaluntonen a dana. Daytoy man ti intay taldiapan, dagiti sinurat a kas palagip ken wanwan ti masakbayan.

Iti agdama a kasasaad ti sangalubongan, ti panagbalbaliw ti panawen, ti pannakaabuso ti nakaparsuaan, ti limmobo a populasion ket mangiparangarang iti dakkel a pakaseknan. Immabuten ti 7 billion ti tattao iti sangalubongan. Saanen nga ang-angaw a banag daytoy.

Kasano a sanguen dagiti tumaud a parikut?

Segun iti report manipud iti World Resources Institute, maysa a think tank wenno agpalpaliiw-mangad-adal iti sasaaden ti sangalubongan, nakisang ti pagtaudan ti mausar a danum a mainum ken usaren iti kusina iti sumaruno a dekada.  Singkuenta porsiento ti ingangatuan daytoy a problema kadagiti developing countries (nakurapay a nasion) idinto ta sangapulo ket walo a porsiento kadagiti nadur-as a nasnasion.

Ta apay a mapasamak daytoy? Ania ti makagapu?

Sobra a populasion.

Immadu ti agaramat. Limitado ti pagtaudan ti aramaten – saan ngarud a mabennat a kas iyataday koma iti limmobo a populasion. Inayon pay dagiti dadduma a potable water resources a kontaminado kadagiti nagduduma a toxic materials a makasabidong; saan a naipaay ti naan-anay a saluad ken panangigigir kadagiti dadduma a pagtaudan dagitoy.

(Sabali pay a rason ti panagbalbaliw ti panawen – kumarkaro wenno bumilbileg dagiti layus, napapaut met dagiti kumanagkag nga igaaw; ket saanen a malapdan ti panagbisin ta saan a masupusopan ti apit-agrikultura gapu iti didigra ken bimmassit ti bilang ti pagapitan ti taraon ta napagbalin a pagindegan dagiti pagtatalonan. Saanen a balanse ti produksion ti taraon ken ti populasion.)

Segun pay iti think tank, iti katengngaan ti siglo, umabutton iti 9 billion ti populasion!

Bumilbileg dagiti layus ken igaaw a parnuay ti panagbalbaliw ti panawen. Pagangayanna, kumisang ti danum a kasapulan. Danum, danum, danum…!

Iti data, addan ti lubong iti 97.5% a salado ken naapgad a danum ta nalawlawa la ngarud ti kadanuman ngem ti daga. Addaan laeng iti 2.5% ti pagtaudan ti fresh water a kasapulan; two-third wenno dua nga apagkatlo pay kadaytoy ti frozen wenno sinakup ti niebe, saan ngarud a madadaan a mausar. Bassit laeng nga ilgat ti pagtaudan ti mausar a danum.

“There’s a lot of water on Earth, so we probably won’t run out…The problem is that 97.5 percent of it is salty and … of the 2.5 percent that’s fresh, two-thirds of that is frozen. So there’s not a lot of fresh water to deal with in the world,” daytoy ti nakuna ni Rob Renner, executive director of the Colorado-based Water Research Foundation.

Iti daytoy a punto ti saritaan, maipalagip la ket ngarud ti atiddog a daniw ni Samuel Taylor Coleridge. Ti daniw a kas parangarang ti masakbayan.

Ti daniw ni Coleridge a napauluan iti ‘The Rime of the Ancient Mariner’ ken nairaman iti sinurattayo nga artikulo para daytoy met la a kolum maipapan kadagiti immortal a dandaniw.

Ania ti kuna ni Coleridge iti daniwna?

Water, water, everywhere,

And all the boards did shrink;

Water, water everywhere,

Nor any drop to drink.

Kasta ti linia ti pangatiddogen a daniw ni Samuel Taylor Coleridge. Kasna la kinuna:

Danum, danum, iti amin a disso,

Lumned amin a naglugan iti barko;

Iti amin a disso, danum, danum,

Ni sangkatedted awan mainum.

 

Makapamaga ti karabukob a daniw.

No intay met taldiapan ti nangabak iti umuna a gunggona a sarita ni Lorenzo Tabin: ‘Agsardeng Koma ti Lubong Ta Dumsaag ti Tao.’ Saan a literal ti kayatna a sawen. Dumsaag koma ti tao iti pakakumikomanda ket sanguenda ti pagimbagan ti masakbayan, para kadagiti sumarsaruno a kaputotan. Makumikom ngamin unay ti tao iti bukodna a pakaseknan ket nalipatanna ti lubong nga inna pagnanaedan. Nalipatanna ti agsakbay.

Kasta ti kayat a sawen dagitoy a sinurat.  Agpada dagitoy a sinurat a nakasirmata iti masakbayan. Naidatag metten ti kinapudno a sanguen. Addan iti tao no baybay-anna a lumned ti aglaylayag a barkona – ti lubong. Addan ti tao no baybay-anna ti masakbayan ti kaputotanna.#