Ti tagnawa dagiti dumadapil (Maudi a paset)

DUMADAPIL. (2) Uray iti taltalon, nangruna no tiempo ti raep, adda pay laeng saggaysa nga aginnaammoyo. Iti met kabaybayan, aduda a mangguyod iti daklis agingga iti maitakdang ket inton aggawid dagiti nakipagguyod,  addan awitda nga ikan nga impabingay ti akindaklis.

Ditoy Nangalisan, ti ammoyo ti maysa kadagiti kaugalian nga intultuloy dagiti agmulmula iti unas nga ad-adda a maaw-awagan kas mannapil.

Agdadanggay dagiti bumarangay a saandan nga aguray iti tangdan wenno subad iti panagtrabahoda. Saanen a nasken nga ibaga ti panagtrabahoda. No adda agluton, boluntarioda nga agturong iti yan ti dadapilan tapno agtitinnulongda a mangiwakas iti trabaho.

Manmano met ti gundaway a saan a makatulong ti maysa a lumugar. Mapasamak laeng dayta no adda nasisita a papananna, wenno emerhensia a napasamak. Maawatan met ti agpaluto no apay a saan a timmulong ti kalugaranna.

Ngem no awan ti natibker a rason ken masansan nga agliway a tumulong, dumlawto laengen nga inton agpatrabaho, manmanon ti tumulong kenkuana.

 

Dagiti dadapilan ken dumadapil

Iti walo a dadapilan a masarakan iti barangay Nangalisan, maysa kadagitoy ti kukua ni Apong Rufino.

Kinuna ni Apong Rufino a tinawidna ti dadapilan ken ni tatangna a tinawidna met iti tatangna. Kayo pay laeng idi ti dadapilanda ngem landok itan; nuang ti mangguyod idi, kuliglig itan.

Kas panangilawlawagna, agbutbuteg pay laeng no ar-arigen, rinugianen daydi tatangna nga isuro kenkuana no kasano ti agdapil ken agluto iti basi, suka ken tagapulot. Idi kimmapsuten ti dakkelna, isun ti nagtuloy nga agdapil. Ket ita a lakay metten, impasublatna meten kadagiti annakna.

Ngem kas idi, ammoyo latta ti ipakpakatda no panagdadapil.

Kinuna ni Apong Rufino a ti panagaramid iti tagapulot, basi ken suka ti kangrunaan a pagbibiaganda. Gapu ta addada iti asideg ti baybay, bassit ti mapastrekda iti panagtalonda. Insardengda ti nagmula iti tabako ken mani ta nakuriteg ti mulada agsipud ta “naapgad” ti daga a suksukayenda.

Unas ngarud ti ad-adda nga imulada. Kas ken ni Manong Ram, nakurang a maysa ektaria ti mulmulaanna iti unas.  Pagay ken nateng ti imulmulana iti dadduma a paset ti talonna.

 

Dagiti produkto ti unas

Kinuna ni Manong Ram nga uray ita, saan a nagbaliw ti proseso a surotenda nga agaramid iti basi. Kangrunaan nga isaganada ti gamo wenno ti nataltal ken naibilag nga ukis ti longboy, samak wenno kariskis—daytoy ti maikabil iti burnay sakbay a makargaan iti naluto a bennal. Dagitoy ti mangpalabassit iti basi.

Maikabil ti bubod iti basi kalpasan ti maysa a lawas tapno agbalin a nasam-it.

Ti gita ti niog met ti maysa a maikabil a ramen kadagiti maaramid a tagapulot, balikutsa, sinambong ken dadduma pay a sinam-it a kankanen.

Amin a produkto ti unas, makuna a mangrugi iti maluto a bennal. Depende no ania a produkto ti maluto, isu met ti kabayag a lutuen ti bennal.

Kalakaan a lutuen ti basi ken suka. Kadawyan a maluto ti basi ken suka iti maysa ket kaguddua nga oras. Ngem nupay nalaka a lutuen,  nabayag met nga urayen. Idulinmo ngamin (dagiti dadduma, ikalida iti daga) iti no mano a bulan santo mabalin nga ilako.

Ti balikutsa ken tagapulot ket alaenna ti innem nga oras wenno nabaybayag pay a maluto.  Maaramid ti balikutsa manipud iti naluto ken napigketen a bennal. Pumuraw daytoy babaen ti awan sarday a panangbennat-bennat sa ikorte iti sinan-kulibangbang. Dagiti dadduma nga agar-aramid iti balikutsa, adda pangisalapayanda iti sinam-it tapno nalaklaka ti panangbennatda.

Maaramid ti tagapulot babaen ti pannakakiwar ken pannakakarus ti bennal iti sinublan.

Idi nagluto ni Manong Nato, 70-80 a salup a tagapulot ti naaramidna manipud iti maysa a baldi a bennal.

Ilakoda iti P100 ti maysa a salop no menudo ngem P80 lattan kadagiti agangkat.

Kuna ni Apong Rufino a  bassit ti maganansiada iti panagaramidda iti basi, suka, tagapulot ken balikutsa. Ngem daytoy ti kangrunaan a pagbibiaganda isu nga  agtabasdanto latta iti mulada nga unas.

Nalatak metten ti Nangalisan a pagtaudan ti nasam-it a tagapulot, naingel a basi, puro a suka ken naimas a sinambong.

No maisangbayka iti Nangalisan, sumangsungadka pay laeng, maangotmon ti banglo ti basi a nakadulin kadagiti kamarin, ken dagiti sam-it ti bennal a malutluto iti asideg ti dadapilan.

Wen, agpayso a lakayen ti panagdapil iti lugarda. Ngem agingga nga adda ti inammoyo kadagiti lumugar, agtultuloy latta  ti panagmulada ti unas.#