Footer

Ti umuna a tudo iti Mayo

NAGLALABBET nga aligagaw ken nerbios iti mariknak. Maimatangak ngamin ti agsasaruno a pannakadanogdanog ti barukong ni Ina a Daga. Makariknaak iti kebbakebba maigapu iti sumilapsilap a kris a maitagtagbat iti law-ang, a dinegdegan pay ti kellaat a panagsangit ti langit, ket insuyat ti luana. Lua ni ragsak?

Iti panangiwarasko dagiti matak, napaliiwko, a ti dati a mawaw ken kimraang a kataltalonan, agkankantada itan iti malaklak-amda a gin-awa. Mapaliiwko pay, saan nga iti batog a law-ang ti pagbetbettakan dagiti gurruod ken kimat no di ket iti umawet-awet a kataltalonan iti bandana’t daya aginga iti sakaanan ti bantay.

Daytoy ti umuna a padasko iti naunget a panawen ditoy Ilocos. Maikaduan a lawas ti Mayo. Kas iti nasao ni Apong Ising itay laeng, a pakdaar kanon ti panawen ti katutudo. Tumarakatak ti tudo iti atep a sim ti dos grados a balay.

Dagiti dua a kabsatko, ni James ken ti buridek a ni Lorraine, kaduada dagiti uppat a kakasinsinmi nga annak da Anti Caridad ken Angkel Alfredo, ket addada iti salas nga agay-ayam iti tablet ken iPhone. Ni angkel ti bugtong ken nagtengnga a kabsat da Anti Feliz nga inaunaan, ni Mama ti buridek. Ni Anti Caridad ken Angkel Alfredo ket agpada a titser iti San Antonio Elementary School. Ni Anti Felizidad wenno Anti Feliz ket manedier ti banko sadiay Vigan, kontador met laeng sadiay ti asawana, ni Tito Lambert ken dua dagiti sagiboda, da Manang Kaye ken Manong Brandon.

Manipud Baguio City a nakaiyanakanmi, nagbakasionkami iti ili a nakaiyanakan da Papa ken Mama. Agnaedkami iti balay da Mama iti Barangay San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur. Kanayonkami met nga agpasiar sadiay barangay da Papa, iti asideg iti pagbedngan iti Abra. Idi nagusisaak ken ni Mama, kunana a ti Texas Instrument Philippines a pagtrabahuan ni Papa sadiay EPZA Baguio ti nangibaon kenkuana sadiay US tapno agseminar maipapan iti quality control system tapno manayunan ti ammona itoy, tapno nasayud ti panangimaton ti sangana ditoy pagilian.

Isu a naaddaankami iti atiddog a panawen a panagbakasion iti nakaiyanakanda nga ili ken tapno kano saanmi a maiwagat ti tawid ken kannawidan-Ilokano.

Ni Mama ket sigud nga agtrabaho sadiay Baguio Medical Center a kas nurse ngem immikkat tapno maisuronakami kadagiti leksionmi iti eskuelaan ken agisagana kadagiti masapsapul ken arwatenmi. Makalawas pay, agawidkamin ta panag-eenrolton iti sumaruno a panagseserrek. Grade VIII-konton, dagiti kakabsatko ket grade six ken grade four.

Kellaat a naluktan ti siled nga ayanko.

“Umayka, Francesca Mae, agdigostayo iti tudo!” Awis ni Apong Ising, isu ti Mama ni Mama. Apong iti awagmi.

Simken ti panagaripapak. Iti siudad ngamin, no umuna a tudo iti Mayo ken napigsa a kas itoy a bayakabak, kanayonko a mangngeg a narugit ti tudo ken mangipaay iti agduduma a sakit ti kudil, maigapu iti namsek a toksikado a substansia a nailaok iti angin. Ditoy probinsia, kapadana kadi sadiay siudad?

“Umaykan, apok, ti umuna a bayakabak iti Mayo ket mangipaay iti nawadwad a pagsayaatan. Sumarunokan. Uray siak, agdigosak met!” Ket nagdardarasen a pimmanaw. Uray no pitopulon ti edadna ket naragsak ken kasla sumisingising nga init dagiti matana. Agpadada kenni Apong Inso nga asawana iti edad, nakarantingda nga aggunggunay.

Idi kalman, pinagraemnak a husto ni Apong Inso, inyabagana ti sangakaban a bagas ket iti kanigidna bitbitna met ti sangatimba a bagas ti kamote! Iti dayta nga edadna, agtaltalon pay laeng. Palawag ni Anti Caridad, a di kano kayat ni Apong Inso nga awan iti ub-ubraenna, ta amangan kano no dardaras a payapayan ken sallabayen daydiay nakaabungot a rurog ken nakaiggem iti kallawit a kumpay.

Masdaawak, ta sadiay siudad, iti kas kadakuada nga edad, adun dagiti nagbalin a tallo iti sakana, dagiti dadduma agsigsigking, adda pay dagiti tinallikudandan ti langit; dagiti dadduma, balud iti de pilid a tugawan, ken kas iti kaarrubami a soltera, nakailad lattan ket kaslan nalutay a nateng ken aywanan ken taripatoen ti caregiver; agpagnapagna met dagiti dadduma kadagiti mall; kadagiti lallakay, makidamdama kadagiti padada nga elders sadiay Igorot Garden. Mapalpaliiwko amin dagitoy iti panagballogmi sagpaminsan kadagiti kataebak.

Ania kano? Pagsayaatan ti umuna a bayakabak ti Mayo? Kasano? Dakkel ken nalukmeg a kallawit iti timmubo iti lulonak. Nasken nga agpaliiwak tapno maaddaanak iti konklusion; kas iti napagadalanmi idi, iti asignatura a science, ti trial and error ken observation ti pakapidutan ti konklusion. Posible a dakkel ti ipaayna a tulong iti panagsurat iti salaysay, iti tema a nakallalagip nga eksperiensa. Sinuratmin daytoy a banag idi Grade VI-kami kadagiti sabdiek nga English ken Pilipino, ket posible nga iti daytoy nga school year ket aramidenmi manen a kas panagpraktis iti panagsurat iti nalinteg a sentens. Nasken ngarud nga agsaganaak, ta kayatko pay nga itag-ay ti kaimudingak iti klase. Umapalak ngamin kadagiti dua addiek ta maibilangda kangangatuan iti grado iti klaseda, ket makariknaak iti dakkel unay nga insekkiuridad, inaunaak pay met ngarud. Ngem, patigmaan ni Mama, a saanko kano nga ikumpara ti bagik kada adingko ta agdumakami iti aspekto a kaibatogan ti biag; ti rumbeng ket aramiden amin a kabaelan tapno mapunuan ti pagkurangan, umararaw met iti Mannakabalin a Dios iti pannarabay.

Masapul ngarud a diak agkitakit a mangsaranget ti buteng tapno daydiay dakkel ken nalukmeg a kallawit a nagtubo iti lulonak ket maunnat ken agbalin nga exclamation point.

Nakipagragragsakak metten iti sirok ti bayakabak. Naganas ti agdigos iti bayakabak, ti sinnabbuagan iti danum, kinnamatan a karaman ni Apong Ising; ti naruay a katkatawa ken innangaw ket inyanudna ti buteng kadagiti kumanabsiit a kimat ken kumaradukod a gurruod iti bandanat’ daya a kataltalonan. Ti narimat a mata, linawaganna ti nasipnget a muging.

Napaliiwko a saan laeng a dakami iti agdigdigos iti bakayabak, uray met dagiti kaarrubami nga ubbing, agtutubo ken nataengan, itaytayada pay ti uloda kadagiti kalasugan ti balayda nga aggagarikgik ken agkakatawa.

Ti ngata impalgak ni Apong Ising a pagsayaatan ti umuna a bayakabak ti Mayo ket imbaga met dagiti nagannak wenno apongda kadakuada?

Idi naglinong iti porta ni Apong Ising, inipusko ket nagusisaak.

“Ti umuna a bayakabak iti Mayo ket pukawenna ti pudot iti bagi, ikkatenna met ti panaglalammin. Nakairuaman nga aramid ken pammati ditoy, a no kaano ken kasano a nangrugi, ken asino iti nangirugi awanen iti mangipaay iti eksakto sungbat maigapu iti kabayagnan a nagalla-allatiw iti dila dagiti naglabas a henerasion. Mapaliiwmo met dagiti padam nga ubbing, saan kadi, apok?”

Mas lalo pay a limmawag ti mugingko. Ngem iti itataldiapko iti daya, agsasaruno manen iti pannakadanogdanog ti barukong ti daga, ti agkakanabsiit a wasiwas ti kris iti nakakidem a tangatang, kasla insuyat met ti lua ti langit. Nagungar manen ti naidasay a kebbakebba, ngem natibtibker itan ti mugingko iti pannakaipasngay ti isem kadagiti bibig iti baro a padas ti biag.

Napaliiwko a palpaliiwennak met ni Apong Ising ket imbalakadna: “Ti kimat ken gurruod ket adayo. Madaman iti bagyo no mailaw-asda iti batogtayo a tangatang. Napaliiwko dayta sipud pay idi ubingak. Isu a di rumbeng nga agamakka, apok.”

Ne, kas iti inlektiur ni Titser Annie, ti advisermi idi Grade VI, ti kano padas iti biag ket nasamay met nga agisuro ken saan a masursuro dagitoy kadagiti nakamulagat a pisarrra.

Inisemak ni Apong Ising, ket immarakopak. Iti panagkidemko, nasirayak ti namituen a tangatang, ti umis-isem a kabus, rumimatrimat dagiti bituen, mailillili dagiti agdudungsa a bulbulong dagiti kaykayo, muyong ken saba maigapu iti lallay ti puyupoy ken iti agus ti karayan.

“Inton malem-sangaldaw, intayto agtiliw iti aros-aros iti kaleddaan iti igid ti karayan dita daya-nga-abagatan. Naragsak iti agtiliw iti aros-aros. Adu a tao, kasla piesta. Naisupadi a padas a mapasaranyo, a siguradoak a pakaragsakanyo, ta saanyo a mapadasan dayta a banag sadiay siudad. Nakaim-imas ti aros-aros a naikilnat iti suka santo naikirog iti manteka agingga iti kumarandikang. Sidaen daytoy wenno saramsamen.”

Nagrehistro iti mugingko ti saludsod a kayatko a masungbatan, ta nabayagen a naisab-it iti mugingko. Kadagiti libro, magasin ken internet laeng iti pakasagsagapan kadagiti impormasion maipapan itoy, ket saan nga umdas a mangipaay iti pannakapnek.

“Ania ti nagdumaan ti lumabaga nga aros-aros ken iti nangisit nga abal-abal, apong?”

“Ti aros-aros ket karuruar manipud iti uneg ti naruka a daga — iti man pannaraten wenno iti kalap-okan iti igid ti karayan. Ti nangisit nga abal-abal ket nakakapet kadagiti bulbulong. Naim-imas nga adayo dagiti aros-aros ta natataba ken bugbugian. Dagiti nangisit nga abal-abal ket saan a nataba, awanan bugi ken kuppit ti buksitda.”

“Ti kadi aros-aros ket ti kunada a salaginto? Salagubang met iti abal-abal, apong?”

“Hustoka, apok. Ti eksotika a taraon iti away. Iti sarsarita dagiti nataengan kadagiti naglabas nga henerasyon, ti abal-abal ket isu met laeng ti aros-aros, ngem nagbaliw ti marisna idi nakakaan iti bulong. Dayta ket ibilang dagiti babbaket ken lallakay idi a wagas ti nakaparsuaan, nangruna iti tao. Saan a nailaksid ti tao.”

“Ania ti kayatmo a sawen, apong?” Nasukit ti gagarko a makaammo kadagiti kabarbaro a banag. Kaayayok ngamin a basaen dagiti gapuanan ti literatura.

“Ti aros-aros ket isu met la iti tao. Manipud iti abut, simrek iti lubong babaen iti abut, ket rumuarto met laeng iti lubong babaen iti abut. Maawatamto daytoy no dumteng ti panawen, ta adda dagiti banag a di maawatan iti agdama ngem sitatallugodda a dumteng iti naikeddeng a panawen.” Umis-isem a mangmatmatmat kaniak, a kasna batbatoken ti kaunggak. Nakiinnisemak met, ket adadda pay a timmarnaw ti nasukit nga eesssemak a dumngeg kenkuana. “Ti aros-aros, natarnaw a dimteng iti lubong, ngem idi nakaraman iti nainlubongan a taraon, nagbaliw ket nagbalin a nangisit. A kas iti tao, a napateg la unay nga agtalinaed ti natarnaw a kaunggan, tapno saan a ngumisit. Dumtengto ti naan-anay a pannakaawat no dumteng iti umno a panawen a naikeddeng.” Sipeperreng latta kaniak. Nasirayak ti nakaranraniag a matana. Immarakopak kenkuana, ket iti panagkidemko, nakitak manen ti nadaeg a buya-nakaparsuaan iti balintatawko.

Iti rabii, nga addakamin iti siledmi ken narnekanen iti turog dagiti adiek, dinamagko kenni Mama ti pudno a kaipapanan ti umuna a bayakabak iti Mayo. Ta kuna pay ni Apong Ising, a sumagmamano la nga aldaw, agtubon dagiti rettab, ket ti dati nga agtutuok a kataltalonan agkankantan; iti aglawlaw, narway dagiti nagduduma nga insekto, isu nga agpiesta met dagiti billit; ken dagiti dingo, ti nawadwad ti maarabda a ruruot. Makaungarto metten ti kabangkagan ken kataltalonan. Lumamiisto metten ti panawen.

Insardeng ni Mama iti agbasa ken agpindot iti iPhone. Minatmatannak a nalaing, a kasla batbatokenna ti kaadalem ti mugingko. Inisemak ketdi a mangipasimudaag ti kinaseriosok.

“Ti kaipapanan ti umuna a bayakabak iti Mayo ket maysa saykolodyikal a patigmaan dagiti nataengan, tapno maakas ti panagbuteng iti naunget a panawen; saan a kaamak ti gurruod ken kimat aglalo no adayo ti inda pagbettakan ken rumbeng a liklikan iti pakaisagmakan no iti batog a langit nga inda kumaradukod ken kumanabsiit. Iti ababa a pannao, masapul a sursuroentayo a sangoen dagiti amin a banag a dumteng iti biagtayo. Dagiti pannubok ket ikagumaan nga ibalat tapno agtultuloy iti intay panagaddang nga agturong iti balligi. Dayta, anakko, ket pannursuro ni Mama kadakami idi agedadadak iti kas kenka. Ti buteng ket maysa laeng a nangisit nga ulep iti muging, a mabalin met nga iduron tapno masirayan ti nakamulagat ken umis-isem nga init.” Pinetpetanna dagiti dakulapko ket dina pay inbaliw ti perrengna. “Ti obhetibo dayta a saykolodyikal a patigmaan ket aniaman iti mapasamak ikagumaan latta a gun-oden ti arapaap. Nasam-it ti arapaap a minuli iti pannubok. Ammok a maawatamon daytoy, anakko…”

Immarakopak iti nairut kenkuana. Napakidemak, nasirayak manen iti mugingko ti namituen a tangatang, ti umis-isem a kabus, mailillili dagiti agdudungsa a bulbulong dagiti kaykayo, muyong maigapu iti lallay ti puyupoy ken ti agus ti karayan, umis-isem ti nakamulagat a kabus.

“MADIK ti angotna, apong!” Indillaw ni Lorraine sada nagkinnatawa kenni James, naginnapirda pay. Masugkarda iti angot ti naipagango nga ubbak ti kayo. Kuna ni Apong Ising a pangay-ayo kano kadagiti aros-aros tapno agbatayda ket daydiay laeng agkammet iti ubra. “Iti laengen mula a biday kadakami, apong, nabangbanglo!”

“Akin-ubbak daytoy, apong?” Siak met iti nagdamag ken Apong Ising.

“Mansanita. Naikali iti pagbabasaan, iti sirok ti bangsal iti sumagmamano a lawas sa met laeng kinali, binugoan ken imbilag. Nasamay daytoy a pangarak kadagiti aros-aros. Ibarteng laeng a kas iti barot a pagbilagan. Dikan nga agtukma kadagiti agtaytayab no di ket agkammetka lattan kadagiti kimpet kadaytoy.”

Saanko met a kayat ti angot dayta nga ubbak ti mansanita. Kaykayatko nga adayo ti mula a biday ta nabangbanglo, naganas a lang-aben, makaabbukay iti rikna. Maay-ayo pay dagiti aros-aros, anianto la ket ti tao nga ammona iti mangidasig?

Naklaatak ta kellaat lattan a nagdiuwet dagiti kakabsatko ket kontodo sala ken kumpas pay. Kasda la artista iti teatro. Kanayonda ngamin a mairaman kadagiti drama ti entablado iti eskuelaanmi, ti Southridge Academy, maysa a pribado nga eskuelaan, manipud pre-school agingga iti grade ten, addaan pay iti special education para kadagiti addaan rangkap. Ti inkantada:

Manang Biday, ilukatmo man

’Ta bintana ikalumbabam

Ta kitaem ’toy kinayawan

Ay, matayakon no dinak kaasian.

Siasinnoka nga aglabaslabas

Ditoy hardinko pagay-ayamak

Ammom ngarud a balasangak

Sabong ni Lirio, di pay nagukrad…

“Whoo, kanta da Papa ken Mama no aglutlutoda!” Nagpaggaak ni James, sa nakiinnapir manen kenni Lorraine.

“Ket no ni Papa laeng iti naragsak nga agkankanta?” Ni met Lorraine iti nagdamag.

Insungbat ni James nga agkatkatawa: “Agdigdigos! Agraraay la ketdi ti isem dagiti makangngeg, whoo!” Sa naggarakgak.

Nataldiapak a nagsabat dagiti mata da Mama ken Apong Ising sada nagginnarikgik.

Idi mapankamin iti pagabal-abalan, inawisnak ni Apong Ising iti siledda ken Apong Inso.

“Bumalasangkan, apok, isu a ti maiparbeng nga usarem ket dagitoy,” inyawatna ti sangabotelia a bangbanglo a dipay naksayan ken maysa a bandana. “Amadem ken ni Mamam wenno ni Apongmo Inso no dandanin agruar dagiti aros-aros, pugsitam ti bangbanglo ‘ta bagim, buok, dagiti takiagmo ken daytoy a bandana samo ibarteng, kaay-ayo a kaptan dagiti aros-aros ti sumam-it a bangbanglo.”

Naipigket dagiti matak iti berde a seda a bandana nga addaan iti dekorasion a sabsabong a nalabagga a rosas. Naidumduma kaniak daytoy ta kaslaak ketdi nabitattew, diak maawatan ‘toy bagik, makariknaak unay iti kinaragsak ket siaannadak a nangawat ken indennes iti barukongko; diak a maawatan daytoy a bandana ta apay a makariknaak iti naidumduma a kinaragsak ken kasla mangipapaay iti dengngep iti dara ken laslasagko. Napakidemak, nasirayak iti balintatawko ti namituen a tangatang, ti umis-isem a kabus, mailillili dagiti agdudungsa a bulbulong dagiti kaykayo, muyong maigapu iti lallay ti puyupoy ken ti agus ti karayan, umis-isem ti nakamulagat a kabus a mangbuybuya kadagiti agay-ayam a kulalanti.

“Annadam ken aywanam koma ti bandana, apok, ngamin tinawidko dayta kenni Mamang, daydi Angket Simangmo; mairuar laeng dayta no nasisita a kasapulan.”

Inkarik nga aramidek ti patigmaanna.

Ni Apong Inso ken ni Mama iti kadua ken mangtarabay kadakami. Pudno a nagadu ti tao ken naragsak. Idi nagdamagak ken Apong Inso, pinuoranda kano ti kaleddaan tapno agtubo manen ken pagpasturan kadagiti dingo isu a saan unay a napuskol lalo iti kadaratan ken kalap-okan nga igid karayan, ken kangrunaanna, panangisagana iti panagtiliw kadagiti aros-aros, a gagangay kano a rumuar kalpasan ti umuna a bayakabak ti Mayo. Kuna pay ni Apong Inso, nga idi un-unana, tubong a naaramid iti kawayan wenno lawas ti bulo iti pagkargaanda ngem itan a panawen, awanen iti agusar kadagiti tubong no di ket plastik a basyo ti two liters wenno one-point-five liters a sofdrink, nga isu iti naigalut iti siket dagiti addiek ken kakasinsinko; dakami met ken ni Mama ken basyo ti sangalon a mineral water ket ni Apong Inso ket alat ti naigalut iti siketna, a segun ken ni Mama ket usar dayta a banag a pangikabilan ti maala dagiti agkalap iti karayan wenno baybay ngem iti daytoy a panawen usar met a pagikabilan iti aros-aros isu a mapaliiw kadagiti nataengan a naigalut iti siketda.

Pudno ti kuna ni Apong Ising, nagadu iti natiliwmi. Kasdiay gayam, nagpuskol dagiti agtaytayab, nagadu iti kimpet iti imbartengko a bandana, iti buokko ken iti bagik; diakon nga inkaskaso ti preperensia no ania ti unaek, kammet lattan a kammet kadagiti agtutuon. Idi awanen iti agtaytayab, nagplaslaytkami kadagiti kimpet kadagiti ledda ken muyong. Dagiti kakabsatko, naragsakda la unay ket agpikpiktiurda pay ken agbid-video babaen iti iPhone ken Android ta iposteda kano iti account-da iti facebook, twitter ken instagram. Idin nakaawidkamin, agburburek metten ti danum iti dungdong a binantayan ni Apong Ising ken nangibalakad nga ipisokmi dagiti naalami tapno malamawda tapno nalaklakami nga ikkaten dagiti payak ken sakada kabigatanna.

Kabigatanna, kasla agbatbatayak iti rabaw ti pisi a bulan iti kinaimas dagiti aros-aros a naipaburek iti suka ken naikirog iti manteka!

Nagwagwagkami met kadagiti kadagiti kimpet kadagiti kaykayo ngem naim-imas nga adayo dagiti aros-aros ta bugbugian, natataba ken nananamda idinto a dagiti winagwagan ket kimbet ti buksitda. Nupay kasta, naidumduma nga eksperiensa ken ibilangko a diakto malipatan.

Maikatlo nga aldaw ti napalabas, idi napaliiwko nga agtuptupi iti nabilagen a linabaan da Mama ken Apong Ising iti salas; dagiti kakabsatko ken kakasinsin ket agay-ayamda iti iPhone ken tablet iti binuniagan ni James nga SM, nga iti kayatna a sawen ket sirok-mangga iti sango ti balay. Diak ammo, ngem addaan naidumduma talugading dayda a bandana, no ania dayta a banag ad-adda pay a rimmagot ti eessemak.

Immasidegak iti ayan da Mama a sipipigket dagiti matak iti bandana. Apay ngata a naidumduma unay ti riknak itoy? Diak a maawatan ‘toy bagik, narigatko a mailawlawag. Idi natupi ni Apong Ising ken imparabawna kadagiti dadduma pay a natupi, diak nagawidan ‘toy bagik ket kellaat lattan iti innak panangpidut, inagkak, indennes iti barukong, ket iti panagkidemko, naglawag manen a maimatangak ti karkarna a buya iti mugingko: agrimarimat dagiti narnuoyan a bitbituen iti tangatang, agdudungsa dagiti muyong iti dayyeng ti puyupoy ken ti karayan iti dis-oras ti rabii, nakamulagat met ti umis-isem a kabus. Anian nagpintasen a buya!

Idi agmulagatak, ken insublik ti bandana, agpinpinnerreng pay laeng da Mama ken Apong Ising, natulbekan dagiti bibigda, dagiti laeng matada iti pakaiyaonan kadagiti kayatda nga ipeksa ken isuda laeng iti makaawat.

Idi maturogkamin ken narnekanen iti turog dagiti addiek, kinasaonak ni Mama.

“Kuna ni Apong Isingmo, adda mapalpaliiwna a seniales tapno mairamanka kadagiti pagpilpilianna no asino iti mangaywanto ti bandana inton panawannan daytoy a lubong. Anak, ti tawid a memorabilia ti pamilia ket napateg unay, ta maiyalis ti responsibilidad a mangaywan iti naisangsangayan a banag a mamagsisilpo iti pakasaritaan ti pamilia. No matuloy man daytoy, a sika iti mapagasatan, annadam koma, anakko, ken iyawatmo met kadagiti sumarsaruno a kaputotan.”

Nagpinnerrengkami kenni Mama. Immarakopak, napakidem, mabuyak manen iti balintatawko dagiti naraniag kem agrimatrimat a bituen, agdaydayyeng ti puyupoy ken ti karayan iti dis-oras ti rabii, umis-isem ti kabus. Napaangesak iti nauneg ket kinunak iti bagik: nasken a gun-odek ti arapaapko nga agbalin a titser ti elementaria ken naraniag a baggak iti tangatang ti literatura. #