Ti United Nations

Salaysay ni Eden A. Alviar

 

NALATAK ti United Nations kadagiti Pilipino ta agad-adalda pay laeng iti elementaria ket addan UN Day a maramrambakan. Adu dagiti tulong nga ipapaay ti UN no panawen dagiti kalamidad ken agtultuloy dagiti saranayna kadagiti ubbing ken narigat a lugar iti pagilian. Adu pay dagiti soldado ken pulis a nagbalin a kameng ti UN peacekeeping forces a maipatpatulod kadagiti nariribuk a pagilian.

Maysa ti Pilipinas kadagiti orihinal a kameng ti UN idi panawen ni Foreign Secretary Carlos P. Romulo. Iti nabayag a panawen,  nasayaat panaglangen ti UN ken Pilipinas. Ngem itay nabiit, dinillaw ti UN Office on Drugs and Crime ti mapapati a nakaro a pannakalabsing ti kalintegan dagiti tattao kadagiti mapaspasamak a summary executions wenno extra judicial killings dagiti adda pakainaiganna iti illegal a droga. Narurod ni Presidente Rodrigo Duterte iti reaksion ti UN ket nagpangta nga agikkaten a miembro ti Pilipinas. Kalpasan a naglak-am ni Duterte kadagiti kritisismo, imbagana a nagangaw laeng.

Maysa a leksion kadagiti nangato nga opisial ti gobierno ti saanda a panagpangta ti isisina iti UN gapu ta kas nakapsut a pagilian, kasapulan ti Pilipinas ti tulong ti UN nangruna iti panangirupir ti kalintegan kadagiti teritorio iti West Philippine Sea a sinakupen ti China.   Ania kadi ti UN ta napateg unay kadagiti babassit ken napanglaw a pagilian kas ti Pilipinas?

Ti UN ket internasional a gunglo dagiti gobierno ti nagduduma a nasion iti sangalubongan. Pormal a nabukel  idi Oktobre 24, 1945 kalpasan ti Maikadua a Gubat ti Lubong, babaen kadagiti 51 a pagilian nga orihinal a kameng.  Iti agdama, ti UN ket addaanen iti 193 a kameng.  Imatonan daytoy da Secretary General Ban Ki Mon ti South Korea, Deputy Sec. Gen. Jan Eliasson, General Assembly President Mogens Lykketoft, Economic and Social Council Pres. Oh Joon, ken Security Council Pres. Ramlan bin Ibrahim

Ti UN headquarters ket adda sadiay Manhattan, New York City, USA. Dagiti pondona ket agtaud kadagiti kontribusion dagiti miembro a pagilian. Kangrunaan a panggepna ti pannakamantiner ti kappia ken seguridad iti lubong, panangitandudo dagiti kalintegan ti tao wenno human rights, panagdur-as ti ekonomia, pannakasaluad ti nakaparsuaan ken panangsaranay kadagiti pagilian iti panawen ti nakaro a rigat, didigra ken riribuk.

Sakbay ti pannakabukel ti UN, addan dagiti naaramid nga international treaty organ-izations and conferences tapno malapdan dagiti riribuk kadagiti pagilian kas ti International Committee of the Red Cross ken Hague Convention.  Kalpasan ti Umuna a Gubat iti Lubong, ti Paris Peace Conference ket binukelna ti League of Nations tapno mapagtalinaed ti nasayaat a panaglalangen dagiti pagilian.

Ti LN ket narisutna dagiti sumagmamano a susik ti teritorio ken nakaipatakder kadagiti international structures kadagiti kameng a pagilian. Ngem ti LN ket awanan ti representante dagiti umili kadagiti pagilian a kolonia dagiti nabileg a nasion a buklenna ti kagudua ti pakadagupan ti papulasion iti lubong, ken awan ti pannakipaset dagiti nabibileg a pagilian. Napaay  ti LN a nanglapped ti panangraut dagiti Hapones sadiay Manchuria idi 1931, ti maikadua nga Italo-Ethiopian War idi 1935, ken ti panangraut dagiti Hapones iti China idi 1937, ken ti panagsakup dagiti German nga indauloan ni Adolf Hitler kadagiti pagilian iti Europa a nangrugian ti Maikadua a Gubat iti Lubong.

Ti plano a pannakabuangay ti baro a gunglo dagiti pagilian iti lubong ket nainaw idi 1939 babaen ti panangilungalong ti US State Department. Ti ‚ÄúDeclaration by United Nations‚ÄĚ ket insurat da US President Franklin Roosevelt, British Prime Minister Winston Churchill, ken aide ni Roosevelt a ni Harry Hopkins, sadiay White House idi Disiembre 29, 1941. Idi Enero 1, 1942, ni Pres. Roosevelt, Prime Minister Churchill, Maxim Litvinov ti USSR, ken T. V. Soong ti China, ket nagpirma iti dokumento a nagbalin a United Nations Declaration. Iti suma-runo nga aldaw, dagiti pannakabagi dagiti 22 a nasion ket nagpirmada met iti dokumento. Dayta ti nangrugian ti panagkaykaysa ti Allied Forces a nakigubat ken nangpaksiat ti Axis Forces ni Hitler.

Idi  Marso 1, 1945, nanayonan iti 21 dagiti kimmappeng a pagilian. Opisial a nabukel ti UN idi Oktobre 24, 1945, kalpasan ti pannakaaprobar ti Charter babaen kadagiti lima a kameng ti Security Council: France, Republic of China, Soviet Union, UK ken US, ken kaaduan kadagiti 46 a miembro a pagilian. Nangrugi idi Enero 6, 1946 ti umuna a miting ti UN General Assembly sadiay London nga inatenderan dagiti 51 a pan-nakabagi dagiti kameng a pagilian. Napilida ti New York City a pakaisaadan ti UN headquarters, ken dagiti opisinada sadiay Geneva, Vienna, ken Nairobi. Nabutosan ni Norwegian Foreign Minister Trygve Lie kas umuna a UN Secretary-General.

Idi 1947, inaprobaran ti UN General Assembly ti resolusion a pannakabingay ti Palestine, ken ti pannakabukel ti Estado ti Israel. Idi 1950, nangiyetnag ti Security Council ti resolusion a nangipalubos iti US-led coalition a nanglapped kadagiti North Korean a mangraut iti South Korea. Idi 1956, nabukel ti umuna a UN peacekeeping force a nangigibus ti riribuk sadiay Suez.

Idi 1960, naiwayat ti UN operations sadiay Congo a nanglapped ti isisina ti Katanga. Idi 1964, naibaon ti UN Peacekeeping Force sadiay Cyprus.  Idi Dekada 60, panawen a panagwaywayas dagiti adu a pagilian iti kolonia dagiti nabileg a nasion, immadu dagiti nagkameng ti UN.  Iti yaadu dagiti kameng a babassit a pagilian ken gapu ti pannakapaay ti UN a namagkakappia kadagiti riribuk ken gubat sadiay Middle East, Vietnam, ken Kashmir, inturong ti UN ti atensionna kadagiti gannuat iti pannakapadur-as ti ekonomia ken kultura, ken panangsaranay kadagiti napanglaw a pagilian.

Timmulong ti UN iti panagkakappia dagiti pagilian kas ti pannakagibus ti gerra sadiay San Salvador, pannakaipaitulod ti peacekeeping mission sadiay Namibia, ken pannakaiwayat ti demokratiko nga eleksion kalpasan dagiti narungsot a turay sadiay South Africa ken Cambodia.

Idi 1991, impalubos ti UN ti US-led coalition a nangparmek kadagiti Iraqi a nangraut iti Kuwait. Naibaon pay dagiti UN peacekeepers sadiay Somalia, Haiti, Mozambique, ken Bosnia, paset ti sigud a Yugoslavia.  Naballigi met dagiti UN peacekeepers sadiay Timor East a simmina iti Indonesia. Impalubos pay ti Security Council ti UN mission bayat ti gerra sadiay Sierra Leone babaen ti British Royal Marines, ken ti pannakaraut ti Afghanistan idi 2001 babaen kadagiti kameng ti NATO. Idi  2003, rinaut ti US ti Iraq nga awan ti UN Security Council resolution a nakaigapuan dagiti kritisismo.

Kabayatan ti panangidaulo ti agdama a Secretary General a ni Ban Ki Moon, ti UN ket nangipatulod kadagiti peacekeepers kadagiti riribuk sadiay Sudan, Congo, Syria ken dadduma pay a paset ti lubong. Nangipaulog pay ti Security Council a mangipawil kadagiti armas nga agparnuay ti nakaro a pannakadidigra. Iti agdama, makumikom met iti panangannonng kadagiti akemda  dagiti nagduduma nga organisasion ken ahensiana kas ti Food and Agriculture Organization; International Atomic Energy Agency; International Civil Aviation Organization; International Fund for Agricultural Development,  International Labor Organization; International Maritime Organization, International Monetary Fund; International Telecommunication Union; UN Educational, Scientific and Cultural Organization; UN International Children Educational Fund, Universal Postal Union; World Bank Group; World Intellectual Property Organization; World Meteorological Organization; UN World Tourism Organization; CSR & Sustainability Institute; UN Office on Drugs and Crime; ken World Health Organization.#