Timtimek iti Likudan ti Rehas

Kolum ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

(Maikadua a paset)

 

Iti panangsarungkar ti babai a diplomat dagiti political detainees, napasamak ti ibaballaet ti naisangsangayan nga ayat.

No koma ta maymaysa a pagilian ti timmaudanda, gagangay a labistori dayta. Normal laeng a taray iti simple a pakasaritaan. Awanan iti twist a makunkuna. Ngem no agsabalida iti puli, agsabalidan iti paggargarawan a lubong, sabali a saritaan daytan, ta ti nabukel nga ayan-ayatda ket maiduma iti kaaduan; makaawisen iti imatangan ti pakasaritaanda.

Isu a kinuna ni mannaniw Richard Lovelace iti naisangsangayan a daniwna a napauluan iti “To Althea, from prison”: Stone walls do not a prison make,/ Nor iron bars a cage…

Wen,  saan a naaramid a pagbaludan ti kongreto a diding wenno ti rehas a kulongan; (ania ket daytan!) ta adda aya, makaikulong iti napudpudno nga ayat, ti wayawaya, ti timek ti konsensia, ti timek ti kinatao, ti timek ti ayat? Maibalud aya ti ayat? Nungka!

Naibalud ni Htein Lin idi 1998, saan a nalapdan ti kinaaddana iti uneg ti pagbaludan ti panagprotestana iti gobiernoda agsipud ta nagipinpinta latta kadagiti inawaganda iti “prison art” wenno pangiyebkas iti isusupring iti kinadangkok a mapaspasamak iti gobiernoda. Nakaipinta iti nasurok a dua gasut nga arte a protesta. Idi nakaruar iti pagbaludan a nagsarakda ken ni British Ambassador Vicky Bowman a nangiyopreser ti bagina nga isu ti mangidulin kadagiti painting a bunga ti prison art ta napeggad dagita a maaammuan ti gobierno ti Myanmar a naipasidong iti military rule wenno military junta. Ngem saan laeng a dagiti painting ti inted ni Htein Lin, no di ket ti sibubukel a biagna agraman ayatna! Inawat met ni Bowman dagita a painting agraman ti biag ken ayat ni Lin.

Makapaisem met a labistori, kapid! Ita, agnanaeddan a dua sadiay London agraman anakda a babai. Dagiti paintings a naawagan iti prison art? Panggepda nga isubli iti Myanmar tapno mabuya dagiti umili sadiay.

Iti pagilian, naruay met idi ti “prison art’ idi 70s ken early 80s. Ngem saan laeng a dagiti adda iti uneg ti pagbaludan ti mangiyik-ikkis ti inhustisia, oppression, repression, ken pannakapukaw ti kalintegan ti tao (human rights) no di pay ket dagiti adda iti ruar ken dagiti agar-aramat iti aliases, ken dagiti natured a saan a nagdalungdong, ket dagiti aramidda ti pinanagananda iti “protest art” a nalatak unay lalo kadagiti agtutubo kadagidi a panawen.

Prison art, protest art, agpapada a timek iti likudan ti rehas.

Dakamatek ditoy ti pannakapasamak pay iti nabara a diskusion ken pinnapilit iti pannakaibalud idi ti maysa nga Ilokano a mannurat-mannaniw, kas insalaysay ni kalatakan a historiador ita a panawen, Ambeth Ocampo. Napasamak ti awan bubutengan a diskusion dagiti artist ti pagilian iti pannakaibalud ni Ilokano. Kayat ti kaaduan a mannurat a mawayawayaan dayta nga Ilokano.

Ni Jose Ma. Sison, ti dakdakamatentayo. Napeklan nga Ilokano ta tubo ti Cabugao, Ilocos Sur.

Ti siste, Ilokano met ti presidente ti pagilian, ni Marcos, ken siempre, Ilokano met laeng ti presidente ti University of the Philippines kadagidi a panawen a mangkonkontra kadagiti protest art, ni Salvador Lopez.

Ngem takderan met dagiti mannurat, partikular dagiti piksionista iti pagilian,  ti kalinteganda a saan a rumbeng a maibalud ti maysa a disipulo ti arte gapu laeng kadagiti putarna a daniw. Balitaktakanen daytan.

1984 idi, nagarigengen ti Poet Essayist and Novelist (Philippine PEN) Conference gapu iti nabara a diskusion. Nag-walkout dagiti nalatak a mannurat nga indauluan ni Alfredo Navarro Salanga…