Tuyong (Maikadua a paset)

NAPASPAS a sumiag ti behikulo ti panawen. Immikkatak a sikyu idi inawidnak a maintenance aide ti Sunshine Transport Contractors, ti mangitulod ken mangiyawid kadagiti ginasut a trabahador iti Dallas Instrument Philippines. Dakdakkel ngamin ti sueldo. Immabut iti disinuebe a bulan a panagmekaniko kadagiti bus.

Iti maysa a malem, nasangpetak a naggapu iti trabaho ti makinilia, onion skin ken dadduma pay a suplay ti panagsuratan isu a diakon a nakapakedked iti awis ti Northern Broadcasting Company nga agkameng ti workforce iti scriptwriting and copywriting. (Nagekstra sagpaminsan no adda agbakasion a mannurat, idi immikkat ti maysa ta nagpa-Saudi Arabia, siakon ti naisullat.)

Nadaldalus ken nanamnam-ay a trabaho ti kinamannurat ta utek ken ramramay laeng ti usaren. Ad-adu pay ti libre a panawen para iti dadduma a pagkuartaan. Naaddaanak iti nawaya nga oras no la ket masuratkon dagiti script a di pulos agkamtud iti dubbing dagiti drama talents. Siam a regular a drama ti iggemko ken lima a Sunday programs a dua kadagitoy ti translation manipud iti Filipino ken English nga ipatarus iti Ilokano. Tapno diak makamtudan, minantinerko iti makabulan a kaadu ti scripts tunggal drama. Lalo ti maysa religious program a dati ket urayenda pay a maimprinta dagiti missal sheet sadanto maaddaan iti kopia para iti dubbing a nasapa iti Domingo tapno maikamakam para iti alauna a programa. Nakagin-awa pay dagiti drama talents ta didan agidubbing iti Domingo, aginanadan. Nasdaaw ti madre nga editor ti religious programs no nangalaak kadagiti teksto. Impakitak ti Ilokano a libro ti misa iti sikolo ti tawen nga A, B ken C ket inkomperana iti librona nga English ket narabuy ti isemna kalpasanna. Nasaok pay a nagsaksakristanak iti misa iti ilimi. Nagbasa sadiay Immaculate Conception Minor Seminary sadiay Vigan, ngem iti dua laeng a tawen, immikkatak, ta aminek diak a lubong ti kinapadi. Makapagserbiak met iti Dios iti sabali a banag, a kas mannurat, kas ama ken manakman nga umili. Nagsasabali dagiti wagas a panagserbi iti Mannakabalin.

Ti laeng medio narigat nga ipanunotan ket ti panagsurat kadagiti advertisement. No agatiddog ti maysa minuto agpangato, nalaka a suraten, ta kanayonko nga usaren iti soft-sell approach. Ti nababbaba, dayta ti narigat, kittatan pay dagiti kaduak a mannurat ta masansan no i-dubbing-dan sumubra ti required time; kaniak a biang, ditoy ti pakausaran ti hard-sell approach in advertising. Nasken a maaramid iti mamin-adu a beses a trial and error, no sumrek met laeng iti rekititos nga oras. Ta narigat no isubli ti spinner ti script a nagsobra iti kayat ti kliente a kaatiddog a segundos, lalo no agkaraisubli ta agunget, ta ti spinner ket isu met laeng ti superbisor iti departamento ti dubbing, scriptwriting ken copywriting.

Dagiti kompania ti insektisidio, herbisidio, foliar, abono, bukbukel ken dadduma pay ket agbayadda iti dakkel a gatad iti pannakaiyam-ammo dagiti produktoda iti publiko. Kasta met dagiti dadduma pay a produkto, anunsio political, serbisio ken dadduma pay a kontrata komersial.

Tapno maragpat ti makapnek a gapuanan, nasken nga imonitor no adda met la gumatgatang kadagiti produkto dagiti kliente. Kasta iti inaramidko. Iti bigat, aglakoak nga agisursor kadagiti kasapulan dagiti aggargarden iti natnateng. Makadandanonak iti kabangibang nga ili. Iti malem, agsuratak iti drama script wenno copywriting. Kasta ti rotinak iti inaldaw. Kasta ti trabaho ti mannurat a nasken a rumuar ken makitakutanay kadagiti umili tapno agpidut kadagiti bukbukel kadagiti topiko a suratenna. Agsagrap ti writer’s block ti mannurat a di rumuar iti balayna.

Iti pagtagilakoan ni baket iti natnateng ken prutprutas iti talipapa iti barangaymi, aminek, dakkel ti naitulong iti pannakausar dagiti plastik a supot ta saanakon nga agbitbit iti adu a bay-on ken sako. Di metten nga agriri dagiti aggatang a maibun-ay ti ginatangda ta nalaka a mapisang ti supot a papel, nakarkaron no nabasa. Nagbaliw metten dagiti kasapulan iti uneg ti balay, nagbalinen a plastik dagiti tugaw ken lamisaan, adda payen plastik a bulong ti ridaw. Ti refrigerator ken washing machine a sigud a lata ket nagbalinen a plastik. Ti dati idi a karton a pinggan, nasukaten iti styrofoam, dagiti baso, kutsara, tinidor ken dandani isu amin usaren dagiti fastfood, restaurant, karinderia ket plastik. Dagiti ay-ayam dagiti ubbing ket naaramid iti plastik.

Walastik plasik! Dinominaran ti plastik ti biag ti tao?

Simmagpat ti tao iti modernidad ta uray dagiti makinilia, touch and go, snowpeak ken onion skin ket nagpakadadan ta sinukatan ti kompiuter. Nadardaras ketdi iti agsurat.

Iti maysa nga agsapa ti Sabado, nga agur-urnosak kadagiti tagilako ni baket a natnateng ken prutas iti talipapa (pinarbangon nga innak aggatang ti tagilakona), sumungad nga umay gumatang ‘tay sukimi a naparato, nalaing a sumao, ni Madam Francisca Suarez. Naragsak a karsarita ta kontodo aksion ken nagpipigsa ti garikgikna.

“Naggapuan dagiti lakom a tunsoy, James?” Kunana nga immulagat. Tunsoy ti lokal a termino ti watercress, maysa a nateng a bulbulong a naimas nga isalad wenno ilaok iti lauya. Agtubo iti apagalep-ep a kadanuman lalo ti agay-ayus ta nabaludbodda.

“Sadiay Zineng, Madam,” kinunak, ta isu met ti imbaga ti gumatgatangak. Ti Zineng ket maysa a barangay ti kabangibang nga ili ti La Milagrosa. Sadiay ngamin iti ayan ti nalawa a pagay-ayusan ti adu nga ubbog ken baresbes a kaay-ayo a pagtubuan daytoy a nateng.

Inangotna ti sangapug-ong. Nagrupanget. Dina nagustuan ti angot. Ngem kaniak a biang, artena la dayta ta naynay a kasta ti aramidna no adda ibagana, isu a nasken iti panangbasa kadagiti gesture wenno tignayna tapno nalaka a masakayan ti ibagana. Pagammuan naggarikgik a kunam la no nakapidut ti piso.

“Sinalbagka met, James, naggapu iti karayan idiay Km. 4, La Milagrosa dayta, angotna laengen! Angot basura! Adda pay kimpet nga it-itlog ti dingraw, ngiii!” Nagpigerger, a maarriek.

Nasugpet met ti isemko a nangperreng.

Sobraka met, Madam, kunak koma ngem nagparbengak. Hyper wenno sobra nga agsao no maminsan, lalo kadakami a kapasiganna ken awan dumdumngeg a sabali. Ammona met iti agparbeng ken ilugar ti angawna.

Adu nga agpaysu ti agtubtubo a tunsoy iti igid Karayan Halili. Ti karayan ket sumuso kadagiti waig, tributario ti dandanum ken dagiti kankanal iti Sta. Clara a kumamang-nangbeltak ti kabangibang nga ili La Milagrosa agpalaud-nga-amianan a kumamang iti sumaruno nga ili. Ti Karayan Lubed ket agturong met iti abagatan-a-daya ket agturong iti kabangibang nga ili.

“Inka manen agisursor ti tagilakom no madamdama?”        

“Kasapulan, Madam, innak aglako ti spading fork, gabion, water sprinkler ken plastik nga usaren a para alep-ep. Iti malem, isu met iti innak panagsurat. Nasken ti panagsalukag tapno maiyurnongan ti panagbasa dagiti annak.”

“Inton bigat, umayak manen gumatang. Ibagamman no ania ti napaliiwmo sadiay Karayan Halili?” Naggarikgik manen. “Nalabsak ket idi kalman a naggapuak sadiay Sta. Cruz.” Ti maysa a barangay ti La Milagrosa ti kayatna sawen.

Kas piksionista, karit dayta nga insawangna. A nasken nga aramidek ti imbagana.

Sinurotko ti Karayan Halili. Naukritan pay ti barukongko iti naimatangak: agkaraisab-it iti igid ti karayan dagiti nagadu ken nadumaduma ti marisna a supot a plastik ken styrofoam, tumtumpaw dagiti dadduma, dingdingrawen dagiti tumtumpaw a natay nga ayup, latlata, dadael a furnitures ken kaykayo. Saanen a mangngeg ti karasakas ti agus ti danum ken ngimmisiten daytoy, matmatayen! Ket nagkullayawak iti naimatangak.

Apay a kastoy metten ti mapaspasamak? Apay a nabaybay-an metten ti karayan? Pordios!

Nagpanunotak no ania ti aramidek. No ania ti akemko kadaytoy a pakarikutan ti sosiedad. Maiparbeng ti asinoman a makaimatang a makibadang no di man mangiyuna iti umno nga addang a makaited iti solusion iti pakarikutan. Kas mannurat, mangaramidak iti daniw bareng mariing ti nakaturog nga immatang dagiti umili ket aggunayda a mangsalbar ti karayan a namungayan ti sibilisasion. Ta kaaduan a sibilisasion ket namungay iti teppang ti karayan. Ngem kasanon no matay ti karayan? Matay metten ti sibilisasion, a kas iti napasamak kadagiti naungaw a sibilisasion? Dayta ti sentro nga imahe, tema ken kababagas ti daniw.

Ngem diak a kontento iti pinutarko ta kasla agkumkomento, agdillaw a kas kadagiti istilo dagiti anchorman iti radio wenno editorialized no iti broadcasting ken kadagiti babasaen. Sinukatak manen. Makalawas nga impanunotak dagiti umno a balikas, inaldaw iti tengnga iti hanging bridge iti Kilometer 4. Nasken a maiwaragawag ti di nasayaat nga ibunga iti panangbaybay-a ti agbugbugsot a karayan. Dakkel a karit kas piksionista ken mannaniw ti kinaawan tignay iti agdadata a parikut ti sosiedad.

Kitaem ti target audience! Inbalakad ti kanawan a pispisko. Wen, nga agpaysu! Dagiti nabaked a sinurat, addaan iti target audience wenno pakaisangratanna. Kasta ti nabasak iti maysa a libro. Masapul a nalawag dayta a pakaisangratanna.     

Sinukatak, ngem makurkuranganak latta. Ti pakaisangratanna, dagiti umili ti Sta. Clara ken La Milagrosa. Ngem apay a diak kontento?

Inaldaw latta a dumagasak iti tengnga ti hanging bridge, tapno buyaek ti agbugbugsot a karayan maigapu kadagiti basura, dingdingrawen dagiti natay nga ayup ken dadduma pay a rugit, nangisiten ti danum. Nakamisuot dagiti bumallasiw a manglabas kaniak iti hanging bridge. Kunaek lattan a ti agbugbugsot a karayan ti ngayngayemngemanda, saan a siak a napuskol ti agongna.

Ngem apay a dida agtignay a mangsalbar ti biag ti karayan?

(ADDA TULOYNA)