Sarita: Tuyong (Maudi a paset) | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Tuyong (Maudi a paset)

ITI INNAK panagisursor kadagiti barbarangay ti Sta. Clara ken La Milagrosa kadagiti tagilakok, mapaliiwko nga agkaraiwara dagiti basura iti igid ti kalsada, basura a naiplastik, basbasura a plasplastik, binunton ken naiwara lattan, a nalabit nga inwara dagiti bulos nga aso ken pusa ken pagpipiestaan dagiti bao ken dingraw.

Kadagiti napaliiw, inlagak kadagiti dadduma sinursuratko a drama. Ti daniw a putputarek, nagangayanna, sinuratkon iti English. Madi ngarud iti Ilokano, di English, isu met la nga isu. Ngem nagaripapaak idi nautobko no asino dagiti kangrunaan a pakaisangratan ti daniw, dagiti umili ti Sta. Clara ken La Milagrosa. Maawatan kad’ met dagiti gagangay nga umili lalo dagiti addaan iti nababa nga adal dagiti pigura dagiti balikas? Agduaduaak, ken dakkel ti tendensiana nga agserbi laeng a para iti mata. Iti ababa a pannao, palabsan laeng dagiti agbasa ngem dida utoben ti bugas ti basbasaenda ta dida ngarud matarusan.

Sinuratkon iti Filipino. Ta nalabit a maawatan ngatan ti kaadduan. Inlaglag-anko dagiti balikas, nasken a maawatan amin a makabasa, a nasken a sumarot iti kaungganda ti mensahe. Mapnekak. Impatulodko iti magasin a naynay a pagipatulodak kadagiti Filipino ken English a dandaniw nga addaanen iti dua dosena a naipablaak.

Nasabatko iti maysa a malem iti kangrunaan a kalsada ti siudad ni Ambasi Fanged, Jr. ket dinamagko no sadino ti ayan ni tatangna ken ania iti aramidna kalpasan iti panagtetirona iti PTA.

“Adda idiayen San Cristobal. Sadiayna kanon, dina kayaten iti agnaed ditoy Sta. Clara gapu iti sobra a polusyon ti angin ta napukan metten dagiti kaykayo. Napudot payen. Agkaiwara dagiti basura iti aglawlaw. Sobra ti kaadu ti tao. Sobra pay ti kaadu ti luglugan, traffic a pirmi. Dagiti bangketa ket nagbalinen a pagtagilakoan. Iti Looney Park a nagtrabahoanna, makaay-ayo a pagpasiaran idi, itan, makasulek ta nagbalinen a pagtagilakoan. Dinominaran ti komersialismo. Awanen dagiti napipintas a masetas manipud impasidong ti PTA iti Sta. Clara ti panangmantenar. Awan met ngarud lapayag dagiti rumbeng koma a mangtaripato. Dagiti dadduma nga empleado, awan badiet, kunada met. Ngem no adda met badiet, innuna ti mangkerras. Pagbagasan!”

Pudno dagita a paliiw ni Ambasi, Jr., graduado iti Bachelor of Science in Agriculture. Sales supervisor iti maysa a kompania ti insektisidio, herbisidio, abono ken foliar. No dadduma, isu ti agpaaramid iti ads ti kompaniada iti radio station ngem apagbiitkam la nga agtungtong.

Nagdiretsoak iti Ark of Peace tapno paliiwek manen dagiti tuyong, ta agduan a dekada a diak ida nasirsirpat gapu iti pakakumikoman iti panagsurat ken panagisursor kadagiti tagilako. Kasapulan nga agisursurak iti tagilako tapno saan a maatianan ti bubon ti idea iti muging ket nasayud latta iti panagsurat kadagiti drama script, patalastas, sarita ken daniw.

Naklaatak pay! Nagbaliwen ti lugar. Awanen dagiti pangenpangen ti bulos a baka a mapmapan uminum kadagiti ubbog ken baresbes. Saanen a mangngeg ti samiweng dagiti ubbog ken dagiti baresbes, ken saan metten a nalitnaw ti danum no di ket istagnante, nangisit ken nabangsit, a tumtumpawan dagiti nagduduma a basura a plastik, latlata ken dadduma pay. Awan metten dagiti agtubtubo a comfrey ken pasotes. Natayda metten? Dagiti narway idi a devil’s trumpet ken angel’s trumpet ket pinaraspasda gapu iti narkotiko a ramen dagitoy isu nga inungawda a kas iti naipablaak idi iti aglinawas a pagiwarnak. Saanen a nalangto dagiti muyong no di ket agngangabitda a matay. Sinukimatko dagiti ammok idi a pagay-ayusan ti danum, ngem awan a pulos makitak a tuyong! Inwalinko ti remmeng ngem pinuroknak ti di mabilang a lamok a kimminnit iti rupa, tengnged, taktakiag agraman dagiti lapayag. Apros kada sipat iti obrak ngem ad-adda pay nga immungetda nga agkinnit. Nagangayanna, diak idan inkaskaso ta ad-adda ketdi iti panangsapulko kadagiti tuyong iti pakakumikomak. Naiyesngawko iti pannakapaayko: “Tuyong, tuyong, napananyon?”

Ngem umel ti nakaparsuaan ta sinukatan ti banurbor ken panippip dagiti agkarabuso a luglugan nga agsarsarwa iti gita iti ngatoen a kalsada. Saanen a mangngegan ti risak ti panaglagto dagiti tuyong, ti melodia-karasakas dagiti ubbog ken baresbes, saanen a maimatangan dagiti pangen dagiti bulos a baka, awan metten dagiti agkankanta nga uwak, panal, martines ken dadduma a migratory a bilbillit. Inalun-onen ti modernidad ti samiweng ti nakaparsuaan – ti samiweng ti biag!

Kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, diak ammo ta nasakit metten ti bagbagik nangruna dagiti susuopko, nangato unay ti gurigorko, kasla bumtak ti ulok, adda pay agparang a pantalpantal a binatlag iti bagik, kadagiti ima ken takiag uray kadagiti gurong. Agkakamakam iti innak panaganges, makasarsarwaak ken agdaringungoak payen!

“Halla, na-dengue ni papangyon!” Kinuna ni baket. “Itaraytayon idiay ospital ta bimmaba la ketdi ti bilang ti platelet-na!”

Nupay maul-ulawak ken marigatan nga umanges, nayesngawko pay laeng: “Tuyong, tuyong, napananyon…?”

“Mauyong? Sus, agam-ammangawen! Itaraytayon a, idiay ospital!”

Nakariingak laengen a nakailad iti kama ti ospital, iti dengue lane, nakasuero. Nabiktimaak iti sakit a parnuay ti lamok. Kas iti nangnangngegko, addan dagiti sumagmamano a natay a kaadduanna ket dagiti ubbing a di kinabaelan ti bagida ti epekto ti dengue virus.

Iti panagpalaingko, nangngegko iti radio ken nabuyak iti telebision ti damag a dagiti lamok nga aedes eagypti ket nagumokda kadagiti taudan idi ti danum, dagiti tributario a nagbalinen a nakarugrugit a kanal a pagbasuran dagiti balbalay ken dadduma nga establisimiento. Dakkel a porsiento dagiti biktima ken natnatay ket manipud kadagitoy a luglugar.

Idi immimbagak ken nagsubli ti resistasiak, sinubliak manen ti sigud nga obrak, aggatang kadagiti tagilako ni baket iti parbangon, agisursor kadagiti nadumaduma a tagilako iti bigat ken agsurat iti malem.

Agur-urnosak kadagiti kagatgatangko a tagilako ni baket ita a bigbigat idi sumungad ni Mrs. Francisca Suarez nga adda iggemna a magazine.

“Congratulations, James…!”

Nasdaawak. Agmalmalanga. Apay a kumablaaw? Datidati, kasla pumaratipit a panal wenno pandanggera no addan iti pagtagilakoan iti natnateng ken prutas?

“Dimo pay ammo? Dimo pay nabasa?”

“Ania dayta, Madam?”

“Naipablaak ti daniwmo a Filipino! Daytoy man ne…!” Inukradna ti nasional ken internasional a magasin. Ti daniwko maipapan kadagiti taudan ti dandanum ken ti Karayan Halili. “Napalalo no dipay la mangrikna dagiti opisial ti Sta. Clara ken La Milagrosa ita ta naipablaaken iti nasional ken internasional a magasin ti binaybay-an a parikut ti dua nga ili. No dida mangrikna, James, mangaramidka manen, kas iti malo nga addan lansana ta maipalek iti lulonanda tapno makariingdan!” Naggarikgik manen.

Napaisemak. Ngem bigla met laeng a timpuar iti sainnek maigapu iti kinaawanen dagiti tuyong isu a nagrairan ti lamok a mangipapaay iti sakit a dengue.

“No la koma ta saan a napukaw dagiti tuyong kadagiti dandanum, saan koma met a problema ti dengue ta dagita a lamok ti taraon dagiti tuyong!”

“Ammoyo met ti tuyong, Madam?” Minulagatak.

“Wen, met a! Iti Katagalogan, Katapa iti pangawagda. Sadiay Pangasinan a lugarmi, Itar iti pangawagmi. Tuyong iti Ilokano. Idi ubingak, nagadu dagiti Itar nga agaayam kadagiti kanal ken baresbes iti ilimi. Awan iti agkammel ken mangay-ayam ta maiparit, mamulta ti matiliwan. Makaay-ayo a buybuyaen. Kasla aquarium!”

“No apay ketdi a nagpukawda, a…!” Pinangsintirko no ania met ti makunana.

“Nataydan a, ta natay metten dagiti kanal ken dadduma pay a taudan ken pagayusan ti danum. Nagaburan metten iti basura, nakabuybuyok pay ketdin, pwi!” 

“Nagbalin a pagbasuraan, Madam.” Insennaayko.

“Dayta ngarud, dinto pulos masolusion dayta a parikut no awan ti kooperasion. Dagiti kabalbalayan, dagiti establisimiento ken paspasdek iti teppang ken asideg ti karayan, waig, kanal ken dadduma pay a pagayusan idi ti danum, ditada metten nga agibelleng kadagiti basurada, solid waste, hazardous ken toxic waste, a kasla ketdi dida mairaman a mamulestia inton panaglalayus ken agraira iti sakit.”

Pudno la unay ti kuna ni Madam Suarez, nasaknap koma ken serioso iti kinaadda iti kooperasion tapno nalaklaka a solusionan ti pakarikutan ti sosiedad. Ngem no mapasamak latta a bagina gaudanna, awan sabali a pagturongan no di aglak-am iti nakain-inaka nga epidemia.

Iti talipapa a pagtagilakoan ni baket iti nateng ken prutas, naisubli iti panagaramat iti papel a supot ken ecobag. Ngem saanen a maisubli ti dinadael ti kadaksan a partuat ti tao.

Dua a lawas pay ti napalabas, indauloan ti lokal a gobierno ti Sta. Clara ti panangdalus ti Karayan Hallili ken dagiti tributario daytoy kadagiti barbarangay a nangsakop kadagitoy. Inabutna iti dua a lawas nga inaldaw a panangdalus, panangipalagip kadagiti agindeg iti asideg itoy iti kinapateg ti tributario ken taudan dagiti dandanum. Dida koma pagibellengan kadagiti basura ken dadduma pay a rugit a mangpatay ti nakaparsuaan. Di baybay-an a pagbalayan ti lamok.

Ti inaramid ti Sta. Clara, di met nagpaudi ti La Milagrosa. Dinalusanda met ti karayan a nangbeltak ti ili. Timmuladda pay iti segregation kadagiti basura, nabubulok ken di nabubulok.

Ngem kas iti naynay mapaspasamak, ningas cogon, kalpasan daydi, awanen iti makalagip iti panagdaldalus kadagitoy a kankanal ken tributario ti dandanum.    

Kastansa a talaga ti tao, di pulos a makasursuro ta bagina laeng iti makitkitana, dina makita ti aglawlawna, dina ammo nga apresiaren ti kinapateg ti nakaparsuaan.