Tuyong (Umuna a paset)

“ANIAT’ kunam, James?” James Bandung ti buniagko. 

“Apay awan agkammel kadagita a tuyong, Tata? Naimas siguro nga ipais dagita ta bugbugian!” Pais ti nalatak a termino ditoy Sta. Clara ti paksiw. Nagdamagak ken ni Tata Ambasi Fanged, maysa a hardinero ti Philippine Tourism Authority a madama nga agrugrugkit kadagiti bunubon ti masetas a Chrysanthemum nga agtayag iti sangadangan, nga inton makadakkelda iti agarup sangadangan pay, iyalisdanto kadagiti plot sadiay Looney Park a kaay-ayo a pagpasiaran dagiti turista. Masarakan ti pagbunubonan kadagiti masetas iti Ark of Peace area nga ayan dagiti dua a nabuslon nga ubbog, agayus dagiti baresbesda sadanto agsabat iti kakaykaywan iti laud-nga-abagatan nga agturong kanal. Ditoy ti nakaidestinuak a kas sikyu.       

Kinatawaannak ketdi ti agarup nasurok a singkuenta nga edad. Nasabang ti pammagina ken agtayag ngata iti lima a kadapan ken sangapulo a pulgada, bimmato dagiti masmasel kadagiti takiag ken gurongna, nagtisiert iti asul a pinarisanna iti putot a maong. Adda la ketdi ilua ti bangbangir nga isemna. Dayta ti pangayatak a makitungtong kenkuana ta kasla ubbog a di maatianan ti mugingna, a pagsakduan kadagiti kopagen a balikas.

“Awan, barok, ta ad-adda a pakairanudan no saan a kammelen ida, mas lalo nga umaduda. Napateg dagiti tuyong kadagiti dandanum!”

Pinerrengko, nga agur-urayak iti kanayunan nga ibagana.

Dagiti tuyong ket dagiti babassit a lames a kakasla kikit, dadakkel ti tiyan ti kaaduan. Natatarnaw ti bagida, nasisileng. Makaay-ayo a buybuyaen ta atitiddog dagiti palikpik ken ipus ken nadumaduma a maris. Pangenpangen dagitoy nga agaayam kadagiti waig, kanal, baresbes wenno aniaman a tributario ti danum iti siudad. Kasta iti nagtinnagan a konklusion iti innak panagsukisok naminsan maipapan kadagitoy a babassit a lames. Sangadakulapan laeng ti Sta. Clara, isu a nalaka laeng a lawlawen ken sukimaten dagiti disso a pagay-ayaman dagiti tuyong.

“Mosquito-eating fish dagita. Mosquitofish ti pangawagda. Gambusia ti generic name. Gambezi ti pangawag dagiti dadduma. Maysa a larvivorous a lames. Agkaanda kadagiti lamok ken itlogda. No agbanbantayka iti rabii, adda kadi mariknam a lamok?”

“Wen, ania! Awan a pulos, Tata Ambasi!”

“Gapu kadagita a tuyong! Taraonda dagiti lamok.”

“Dakkel gayam ti maitulong dagita a lames. Ita laeng a maamuak nga adda gayam lames nga agkaan iti lamok!”

“Paboritoda a, uray dagiti insekto ket kanenda. Lagtoenda pay a sikbaben dagiti insekto nga agtatayab iti ngatoen ti danum. Iti maysa a tuyong makapangan iti ginasut a lamok wenno itlog iti maysa laeng nga aldaw. Mannanganda, isu a tamtambutioganda. Kasta ti napagadalanmi idi iti Ichthyology, maysa a sanga ti zoology a panagadal kadagiti lames ken ikan. Nagadalak idi iti DMMMSU College of Fisheries sadiay La Union, ngem dua laeng a tawen ti inabutko gapu iti kinakurang iti gastosen. Isu simrekak laengen a hardinero ti Philippine Tourism Authority.”

“Agasem dayta, mannanganda gayam. Maibus a dagus ti lamok, Tata Ambasi!”

“Wen, a! Ti pagsayaatanna, nadaras met nga umadu dagita a lames ta awan pay makabulan, manipud panagsikogda, aganakdan iti agingga innem a pulo!”

“Nagadun! Nadarasda ngarud nga umadu no pinulpullo ti anakenda…”

“Dagiti met annak, nasurok laeng a makabulanda, sumagpatdan iti sexual maturity, makinaigda ket aganakda metten!”

“Dakkel ngarud a katulongan iti ecosystem ti tuyong, Tata Ambasi.”

“Wen, a, ta nasamay a biocontrol. Natalged pay, saan a kas kadagiti kemikal a napeggad iti aglawlaw, ayup, tumatayab ken nangruna ti tao.”

“Tuyong, babassit a lames, ngem dakkel gayam a katulongan!”

“Wen, a, maaddaantayo iti seguridad ta pukawenda dagiti lamok agiwaras ti sakit.”

 “Nasayaat man adda kasta a lames ditoy Sta Clara, Tata Ambasi? Saan a kas iti lugarmi idiay Ilocos Sur a sumanengseng ti kaadu ti lamok. Gapu ta manmanon dagiti tukak ken gakong nga agkaan kadagiti lamok. No iti rabii, nasisita nga agmoskitero ta didakanto ket pagpiestaan.”

“Saan a natibo a lames iti pagilian dagita tuyong. Imported!”

“Ha? Imported?” Nasdaawak.

“Insangpet dagiti Amerikano. Idi sinakopda ti pagilian, nagraira dagiti lamok, lalona dagiti mangipapaay iti malaria. Adu iti nagsakit ken natay iti malaria. Nagparikutda ti maipapan itoy nga epidemia. Tapno mapaksiat dagiti lamok, nagisangpetda kadagiti tuyong sada inkabil kadagiti pagayusan ti dandanum. Adu ti imbukbukda ditoy Sta. Clara ta nangipatakder ngarud iti base militar ken recreational area.”

“Isu met laeng nga adu a tuyong ditoy. Kasta gayam ti pakasaritaanna!”

“Wen, nagiwarasda kadagiti baresbes, kanal, waig ken dadduma a lugar a pappapananda.”

“Kasla biological warfare. Biocontrol iti bionetwork!” Nagkatawaak.

“Wen, idi panawen a sinakupnatayo dagiti Amerikano.”

“Dida pay la nagusar iti DDT? Kasta kano met ti uso a kemikal idi un-unana a panawen. Dayta ket ti nabasak iti maysa a magasin.”

“Dakkel ngamin ti epektona iti nakaparsuaan ti Dichlorodiphenyltrichloroethane wenno DDT, dinekada ti urayen santo agpukaw ti bilegna. Masamalan dagiti taudan ti dandanum ken dagiti dadduma pay a nagbiag iti aglawlaw a pakairamanan ti ayup ken tao. Saan a kinayat dagiti Amerikano dayta. Madadael kano ti nakaparsuaan. Kinaykayatda iti nagisangpet kadagiti tuyong ket imbulosda sadinoman a pagayusan ti danum.”

“Nagtatabada pay!”

“Kayatmo a sidaen dagita ket nagbabassit?” Nagkatawa ti hardinero.

“Sidaen pay ti ipon a kasla mukat ti kadakkelna, anianto la dagitan?” Nagkatawaak met.

“Kasapulan ida iti ecosystem. Masapul ti nasamay nga ecological balance. No maungaw dagita a tuyong, maungaw met ti tao iti sakit a parnuay dagiti lamok. Rumbeng laeng a di ungawen ti tuyong ta dinto ket maungaw met ti tao!”

Tinaldiapak ti agdaydayyeng a baresbes nga agtaud manipud iti ubbog. Lumanagto dagiti tuyong. Nalabit, iti pananggaw-atda a mangsikbab kadagiti agtatayab nga insekto. Sumagmamano a bulos a baka ti agngatngatingat a nakaidda, dagiti dadduma agar-arab. Sumagmamano nga uwak iti nakabatay iti bukot dagiti ayup. Kadagiti sangsanga dagiti kaykayo, agsisinnungbat ti kansion dagiti panal ken dadduma pay migratory birds. Masansan a makita ti pangen dagiti baka ditoy Ark of Peace area ta uminumda iti nalamiis a danum iti baresbes, nga iti madilpatan ti danum ket nagtubuan dagiti bioleta, indigo ken lumabaga a sabsabong ti nalalasbang a comfrey, nagadu pay dagiti agtubtubo a pasotes a pagpabanglo kadagiti resipi. Iti kaadu dagiti sabsabong, adu met a kulibangbang, alig, alimbayungan, alimbubuyog ken dadduma pay nga agalis-alis. Naglalasbang ken nagdadakkel dagiti sabsabong ti duyaw nga angel’s trumpet ken devil’s trumpet.

Iti ngatoen a kalsada, dua a lallaki iti manglanlanitek kadagiti naka-tripod a kamerada gapu iti naisangsangayan a harmonia ti tao, ayup, bilbillit, lamlames, tumatayab ken ti nakaparsuaan a ladawan ti trankilidad. Maysa a buya a di mapalabas dagiti managayat iti nakaparsuaan.

Ngem dinayyegnak ti aligagaw idi simmeksek iti mugingko: Kasanon no maungaw dagiti tuyong? Ania ti pagbanagan dagiti taudan ti dandanum? Ania met ti masakbayan ti tao?

(ADDA TULOYNA)